Ἀνάγνωση καὶ μίμηση, ὁ δρόμος γιὰ τὸ καλὸ γράψιμο
Ἀποδεδειγμένα, ὁ πιὸ ἀποτελεσματικὸς τρόπος διδασκαλίας τῆς συγγραφῆς ξεκινᾶ μὲ τὴν ἀνάγνωση καὶ τὴν ἀντιγραφή
WALKER LARSON
https://theepochtimes.gr/anagnosi-kai-mimisi-o-dromos-gia-to/
14 Αὐγούστου, 2025
«Ἡ συγγραφὴ μαθαίνεται μὲ τὴ μίμηση», ἔγραψε κάποτε ὁ μεγάλος δάσκαλος τῆς γραφῆς Οὐίλλιαμ Ζίνσερ [William Zinsser, 1922-2015]. «Οἱ μαθητὲς συχνὰ αἰσθάνονται ἔνοχοι ὅταν ἀντιγράφουν κάποιον ἄλλον. Πιστεύουν ὅτι εἶναι ἀνήθικο ἢ φοβοῦνται ὅτι θὰ χάσουν τὴν ταυτότητά τους. Τὸ θέμα, ὅμως, εἶναι ὅτι τελικὰ ξεπερνᾶμε τὰ πρότυπά μας. Παίρνουμε ὅ,τι χρειαζόμαστε καὶ μετὰ ἀποβάλλουμε τὰ ξένα στοιχεῖα καὶ γινόμαστε αὐτὸ ποὺ εἶναι νὰ γίνουμε».
Τὰ λόγια τοῦ Ζίνσερ περιέχουν μεγάλη σοφία, τόσο γιὰ τοὺς μαθητὲς ὅσο καὶ γιὰ τοὺς δασκάλους. Ἀπὸ τὴν ἐμπειρία μου ὡς δάσκαλος καὶ καθηγητὴς συγγραφῆς, οἱ καλύτεροι συγγραφεῖς εἶναι πάντα ἐκεῖνοι ποὺ διάβαζαν πολλὰ καὶ καλὰ ἔργα. Ἔχουν μιὰ αἴσθηση τῆς γλώσσας, μιὰ διαισθητικὴ κατανόηση τόσο τοῦ νοήματος ὅσο καὶ τῆς δομῆς, ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκτηθεῖ μὲ κανέναν ἄλλο τρόπο παρὰ μόνο μὲ τὸ νὰ βυθίζεις τὴ μύτη σου στὰ βιβλία. Αὐτὴ ἡ αἴσθηση ἀναπτύσσεται ὀργανικὰ στὸ μυαλὸ τοῦ μαθητῆ ποὺ διαβάζει τακτικά.
Ἀντίθετα, εἶναι σχεδὸν ἀδύνατο νὰ ἀναπαραχθεῖ σὲ μαθητὲς ποὺ δὲν διαβάζουν πολύ. Οὔτε οἱ ἀσκήσεις οὔτε οἱ διαλέξεις οὔτε τὰ πρότυπα μποροῦν νὰ καλύψουν αὐτὴ τὴν ἔλλειψη. Τὸ διάβασμα εἶναι ὅπως ἡ πρωτεΐνη γιὰ τοὺς μπόντι-μπίλντερ: ἀπαραίτητο γιὰ τὴν ἀνάπτυξη. Χωρὶς μιὰ πλούσια ἀναγνωστική ‘διατροφή’, ὁ δάσκαλος καὶ ὁ μαθητὴς ἔχουν χάσει τὴ μάχη ἀπὸ χέρι.
Κάποιος βαθμὸς ἐπάρκειας στὴ συγγραφὴ μπορεῖ νὰ ἀποκτηθεῖ ἀποκλειστικὰ μέσῳ διαλέξεων, ἀλλὰ θὰ εἶναι πάντα λίγο ἀδέξιος καὶ στερεότυπος. Ἡ μοῦσα εἶναι αὐστηρὴ καὶ τείνει νὰ ἀνταμείβει μόνον ὅσους ἔχουν διαβάσει τοὺς μεγάλους λογοτέχνες. Τότε, καὶ μόνο τότε, ἡ μοῦσα θὰ κάνει τὶς λέξεις τοῦ μαθητῆ νὰ χορέψουν.
Μίμησις πράξεως σπουδαίας...
Ἀποτελεῖ κοινὴ λογική: μαθαίνουμε τὰ πάντα μέσῳ τῆς μίμησης. Ὁ βιολονίστας παρακολουθεῖ τὸν δάσκαλο νὰ κρατᾶ τὸ ὄργανο καὶ τὸ δοξάρι καὶ μετὰ τὸ δοκιμάζει ὁ ἴδιος. Ἡ κολυμβήτρια παρακολουθεῖ τὸν ἐκπαιδευτὴ νὰ κάνει τὶς κινήσεις τῆς ‘πεταλούδας’ καὶ μετὰ τὶς δοκιμάζει ἡ ἴδια. Τὰ παιδιὰ ἀκοῦνε τὰ λόγια τῶν γονιῶν τους καὶ μετὰ προσπαθοῦν νὰ τὰ ἐπαναλάβουν. Οἱ πρῶτες προσπάθειες εἶναι πάντα ἀδέξιες, ὅπως οἱ ἀκατάληπτες πρῶτες λέξεις τῶν μωρῶν. Σιγά-σιγά, ὡστόσο, οἱ μιμήσεις φτάνουν στὸ ἐπίπεδο τοῦ προτύπου – καὶ ἐνίοτε τὸ ξεπερνοῦν.
Γιατί λοιπὸν νὰ ἀντιμετωπίζουμε τὴ συγγραφὴ διαφορετικά, σὰν νὰ μπορεῖ νὰ μαθευτεῖ μόνο μέσῳ ἀφηρημένης θεωρίας ἢ ἀκολουθῶντας αὐθαίρετους κανόνες; Σίγουρα, οἱ κανόνες καὶ ἡ θεωρία βοηθοῦν, καὶ ἔχουν τὴ θέση τους στὴ διδασκαλία τῆς γραφῆς. Ἀλλὰ δὲν μποροῦν νὰ ὑποκαταστήσουν τὴ συνειδητὴ πρακτικὴ τῆς μίμησης μεγάλων συγγραφέων – εἶναι ὅπως ἡ μελέτη τῆς ἀνατομίας τοῦ ἀλόγου: ὅσο κι ἂν τὴ μελετήσετε, δὲν θὰ μάθετε νὰ ἱππεύετε καλά.
Διαβάστε, διαβάστε, διαβάστε
Κατ’ ἀρχάς, οἱ ἐκπαιδευτικοὶ πρέπει νὰ διαβάζουν πολὺ οἱ ἴδιοι, γιὰ ὅλους τοὺς λόγους ποὺ προαναφέρθηκαν. Εἶναι καλὴ ἰδέα ὅταν διαβάζετε νὰ ἔχετε ἕνα μολύβι κι ἕνα τετράδιο κοντά σας, γιὰ νὰ σημειώνετε τὰ ἀποσπάσματα ποὺ σᾶς κάνουν ἰδιαίτερη ἐντύπωση. Αὐτὰ μπορεῖ καὶ νὰ ἀποτελέσουν τὴ βάση γιὰ ἀσκήσεις στὴν τάξη ἢ γιὰ ἐργασίες γιὰ τὸ σπίτι.
Ἀντιγραφὴ καὶ ὑπαγόρευση
Καλὰ κείμενα ποὺ δὲν ξεπερνοῦν σὲ μέγεθος μιὰ παράγραφο, οἱ δάσκαλοι μποροῦν νὰ τὰ διαβάσουν δυνατὰ στὴν τάξη καὶ νὰ ζητήσουν ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ τὰ γράψουν καθ’ ὑπαγόρευση. Ἀκούγοντας καὶ γράφοντας, ὁ ρυθμὸς καὶ ἡ δομὴ τῆς γλώσσας, καὶ τὸ λεξιλόγιο ἀπορροφῶνται κατὰ κάποιον τρόπο ἀπὸ τὸ μυαλὸ καὶ σῶμα. Οἱ λέξεις καὶ οἱ φράσεις γίνονται μέρος τοῦ μαθητῆ, συνυφασμένες μὲ τὶς ἴνες καὶ τὰ κύτταρα τοῦ ἐγκεφάλου καὶ τῶν μυῶν του.
Μιὰ παραλλαγὴ τῆς ἄσκησης εἶναι ἡ ἀντιγραφὴ τοῦ ἀποσπάσματος, παρ' ὅλο ποὺ χάνεται σὲ αὐτὴ τὴν περίπτωση τὸ ἀκουστικὸ στοιχεῖο – ἡ καλὴ γραφὴ ἀπαιτεῖ εὐαισθησία στὸν ρυθμό. Ὡστόσο, καὶ στὶς δύο περιπτώσεις, ὁ μαθητὴς ἀναπαράγει ἐπακριβῶς τὶς λέξεις κάποιου μεγάλου συγγραφέα. Εἶναι σὰν ἕνας χορευτὴς νὰ μπορεῖ, γιὰ μιὰ στιγμή, νὰ μπεῖ στὸ σῶμα τοῦ δασκάλου του καὶ νὰ αἰσθανθεῖ τὶς σωστὲς κινήσεις κάθε χεριοῦ καὶ ποδιοῦ.
Συμπληρώνοντας τὰ κενά
Μὲ τὴ δεύτερη καὶ πιθανῶς πιὸ διασκεδαστικὴ ἄσκηση, εἰσάγεται ἡ δημιουργικότητα τῶν μαθητῶν στὴ διαδικασία. Σὲ αὐτὴ τὴν ἄσκηση, ἡ βάση εἶναι καὶ πάλι ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ ἕνα σπουδαῖο βιβλίο ἢ δοκίμιο, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ὁ ἐκπαιδευτικὸς ἀφαιρεῖ ὁρισμένες λέξεις ἢ φράσεις ἐδῶ καὶ ἐκεῖ, δημιουργῶντας μιὰ ἄσκηση συμπλήρωσης κενῶν.
Ζητεῖται ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ διαβάσουν τὸ ἀπόσπασμα καὶ νὰ τὸ ξαναγράψουν, ἐπιλέγοντας δικές τους λέξεις γιὰ τὰ κενά. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἀκολουθοῦν τὴ δομή, τὸν τόνο, τὸ μῆκος τῶν προτάσεων, κλπ τοῦ κειμένου-προτύπου, ἀλλὰ ἀρχίζουν νὰ ἀντλοῦν καὶ ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους.
Ἀναπαράγοντας τὸ ὕφος
Πηγαίνοντας ἕνα βῆμα παραπέρα, ὁ δάσκαλος μπορεῖ νὰ ζητήσει ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ διαβάσουν ἕνα ἀπόσπασμα καὶ στὴ συνέχεια νὰ τὸ ξαναγράψουν ἐξ ὁλοκλήρου μὲ δικά τους λόγια, διατηρῶντας ὅμως τὸ ὕφος τοῦ συγγραφέα. Αὐτὸ ἀναγκάζει τοὺς μαθητὲς νὰ ἀναρωτηθοῦν ποιά εἶναι τὰ διακριτικὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ συνθέτουν τὸ συγκεκριμένο ὕφος. Χρησιμοποιεῖ μακριὲς ἢ σύντομες προτάσεις; Ἡ γλῶσσα εἶναι τυπικὴ ἢ οἰκεία; Χρησιμοποιεῖ μεταφορές, παρομοιώσεις, ἀλληγορίες, ρυθμό;
Μπορεῖ νὰ χρειαστεῖ νὰ δώσει ὁ δάσκαλος κάποιες ὁδηγίες σχετικὰ μὲ αὐτὰ τὰ σημεῖα, πρὶν ἀφήσει τοὺς μαθητὲς νὰ συντάξουν τὰ δικά τους κείμενα. Οἱ μιμήσεις τῶν μαθητῶν μπορεῖ νὰ γραφτοῦν γιὰ τὸ ἴδιο ἢ γιὰ παρόμοιο μὲ τοῦ προτύπου θέμα ἢ μπορεῖ νὰ ἀφοροῦν ἕνα πολὺ διαφορετικὸ θέμα, πάντα διατηρῶντας τὸ ὕφος τοῦ πρωτοτύπου. Ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὰ στοιχεῖα ποὺ θέλει νὰ τονίσει ὁ δάσκαλος.
Βρίσκοντας τὴν ἰσορροπία
Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ νά ‘τρέφουν’ τοὺς μαθητὲς μὲ τὸ ἀπάνθισμα τῆς λογοτεχνικῆς παραγωγῆς, αὐτοῦ τοῦ εἴδους οἱ ἀσκήσεις εἶναι πιὸ διασκεδαστικὲς καὶ οὐσιαστικὲς ἀπὸ τὶς τυπικὲς ἀσκήσεις γραφῆς ποὺ συναντᾶμε συχνὰ στὰ σχολεῖα σήμερα.
Ἕνα ἐξαιρετικὸ μικρὸ βιβλίο μὲ τίτλο «The Writer’s Workshop: Imitating Your Way to Better Writing» του Γκρέγκορυ Ρόπερ χρησιμοποιεῖ μιὰ μέθοδο διδασκαλίας πολὺ παρόμοια μὲ αὐτὴν καὶ περιλαμβάνει χρήσιμες ἀσκήσεις. Ὁ Ρόπερ παρέχει σύντομα ἀποσπάσματα ἀπὸ μεγάλους συγγραφεῖς, σὲ διαφορετικὰ εἴδη καὶ τρόπους, καὶ στὴ συνέχεια καθοδηγεῖ τοὺς μαθητὲς στὴ δημιουργία τῆς δικῆς τους ἀπομίμησης τοῦ ἀποσπάσματος. Ἔχω χρησιμοποιήσει αὐτὸ τὸ βιβλίο μαζὶ μὲ τὶς ἄλλες τεχνικὲς ποὺ περιγράφονται παραπάνω μὲ καλὰ ἀποτελέσματα σὲ ὁμάδες δημιουργικῆς γραφῆς.
Ἡ τέχνη τῆς μίμησης σὲ συνδυασμὸ μὲ μαθήματα σχετικὰ μὲ τὶς τυπικὲς πτυχὲς τῆς γραφῆς (δομὴ παραγράφων καὶ ἐκθέσεων, γραμματική, παραπομπές, κλπ) δημιουργοῦν ἕνα ἐξαιρετικὸ περιβάλλον γιὰ τὴν ἀνάπτυξη λογοτεχνικῶν δεξιοτήτων. Μέσῳ τῆς μίμησης, οἱ μαθητὲς ἀποκτοῦν τὴν αἴσθηση τοῦ τί λειτουργεῖ στὴ γραφή. Στὴ συνέχεια, στὶς διαλέξεις, διδάσκονται τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους λειτουργεῖ ἡ μία ἢ ἡ ἄλλη τεχνική. Ἔχω διαπιστώσει ὅτι αὐτὸς ὁ συνδυασμὸς πρακτικῆς, ἐμπειρικῆς καὶ θεωρητικῆς μάθησης ἀποτελεῖ μιὰ ἱκανοποιητικὴ καὶ πολύπλευρη μέθοδο διδασκαλίας, ποὺ συνήθως ἔχει καλὰ ἀποτελέσματα.
