Ἡ βία ἡ μοναξιὰ καὶ ἡ κατανάλωση
Τοῦ Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου
https://aktines.blogspot.com/2025/11/blog-post_44.html#more
Μὲ τὸ παρὸν ἄρθρο κλείνει μιὰ τριλογία σκέψεων διανοουμένων τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνα, ποὺ προβλέψανε τὶς καταστάσεις ποὺ διέρχεται σήμερα ἡ ἀνθρωπότητα. Κλείνει μὲ τὶς ἀπόψεις τῆς Χάννα Ἄρεντ, τῆς φιλοσόφου, ἡ ὁποία ἀπεβίωσε πρὶν ἀπὸ 50 χρόνια, στὶς 4 Δεκεμβρίου 1975, σὲ ἡλικία 69 ἐτῶν. Εἶχε ἀφιερώσει τὴ ζωή της στὴν αὐστηρὴ κριτικὴ τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ καὶ τὰ γραπτά της δείχνουν ἀκεραιότητα χαρακτῆρα καὶ θάρρος στὴν ἔκφραση τῶν ἀπόψεών της χωρὶς νὰ ὑπολογίζει ἐπιπτώσεις στὴ ζωή της.
Αὐτὸ ποὺ εἶδε νὰ ἔρχεται ἡ Ἄρεντ ἦταν ἡ ἐκρίζωση τῆς κοινωνικῆς συνοχῆς, ἡ μοναξιὰ τοῦ μαζανθρώπου καὶ ἡ ἐπικράτηση ἑνὸς ἀνθρωπότυπου ποὺ ἀρέσκεται ἁπλῶς νὰ ἐργάζεται καὶ νὰ καταναλίσκει. Σὲ συνέντευξή της (Σημ. «Τρεῖς συζητήσεις», Ἐκδ. «Μάγμα», 2021, σελ. 52-53) ἡ Ἄρεντ τονίζει πὼς ἡ ἐργασία καὶ ἡ κατανάλωση ἀποτελοῦν ὄψεις τοῦ ἰδίου φαινομένου, τοῦ ἀτέρμονου κύκλου στὸν ὁποῖο ἐγκλωβίζεται ἡ ζωὴ στὸ σύνολό της καὶ πὼς ὅταν ὁ ἄνθρωπος ζεῖ μόνο γιὰ νὰ ἐργάζεται καὶ νὰ καταναλώνει, ἀποσύρεται πλήρως στὸν ἑαυτό του.
Τὸ 1958 ἡ Ἄρεντ ἐξέδωσε τὴ μελέτη της «Ἡ ἀνθρώπινη κατάσταση» (Ἀνθρώπινος βίος), στὴν ὁποία σημειώνει πὼς οἱ ἐξελίξεις τῆς δεκαετίας τοῦ 1950 καὶ ἰδιαίτερα οἱ δυνατότητες ποὺ διαφαίνονταν μὲ τὴν πάρα πέρα ἐξέλιξη τῆς αὐτοματοποίησης, «δίνουν τὸ δικαίωμα νὰ ἀναρωτηθεῖ κάποιος ἂν ἡ οὐτοπία τοῦ χθὲς δὲν μεταβληθεῖ σὲ πραγματικότητα τοῦ αὔριο, ἔτσι ὥστε στὸ τέλος νὰ μὴν ἀπομένει ἀπὸ τὸν κόπο καὶ τὸν μόχθο τοῦ βιολογικοῦ κύκλου, ποὺ στὸν κινητῆρα του εἶναι δεμένη ἡ ζωή, παρὰ μόνο ἡ προσπάθεια τῆς κατανάλωσης». (Σημ. Τὸ ὁμότιτλο βιβλίο κυκλοφορήθηκε στὰ ἑλληνικὰ τὸ 1986 ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις «Γνώση». Τὸ ἀπόσπασμα εἶναι στὴ σελίδα 182).
Ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις Penguin κυκλοφορήθηκε τὸ 1961 τὸ βιβλίο τῆς Ἄρεντ «Μεταξὺ παρελθόντος καὶ μέλλοντος». Σὲ αὐτὸ ἐπισημαίνει ὅτι στὴ μοντέρνα ἐποχή, μὲ τὴν αὐξανόμενη παγκόσμια ἀποξένωση, οὔτε ἡ ἱστορία οὔτε ἡ φύση εἶναι νοητές. «Αὐτὴ ἡ διττὴ ἀπώλεια τοῦ κόσμου - ἡ ἀπώλεια τοῦ συνδέσμου μὲ τὴ φύση καὶ ἡ ἀπώλεια τῆς ἀνθρώπινης καλλιέργειας, ποὺ ἐμπεριέχει ὅλη τὴν ἱστορία - ὁδηγεῖ τοὺς ἀνθρώπους ἢ νὰ ζοῦν σὲ ἀπελπιστικὸ ἀπομονωτισμὸ ἢ νὰ συνωθοῦνται ὅλοι μαζὶ σὲ μιὰ μάζα». (Σημ. Τὸ ἐν λόγῳ βιβλίο κυκλοφορήθηκε στὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις «Λεβιάθαν» τὸ 1996. Τὸ ἀπόσπασμα στὴ σελ. 141).
Ἡ κοινὴ ἐμπειρία γιὰ τὸ πῶς περνάει ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος τῆς Δύσης τὴν ἡμέρα του ἀποδεικνύει πὼς οἱ σκέψεις τῆς Ἄρεντ ἔχουν βάση. Εἴτε ζῶντας στὸ Λουξεμβοῦργο, ὅπου ὁ μέσος ὅρος τῶν ἐτήσιων μισθῶν εἶναι 83.000 Εὐρὼ (6.900 μηνιαίως), εἴτε στὴν προτελευταία τῶν χωρῶν - μελῶν τῆς ΕΕ στὸν ἐτήσιο μισθὸ Ἑλλάδα (ἐτησίως 17.954 ἢ 1.500 μηνιαίως) ἡ ζωή μας ἔχει ἐπιβληθεῖ νὰ εἶναι ἴδια: Μοναξιά, κοινωνικὴ καὶ οἰκογενειακὴ αὐτονόμηση καὶ κατανάλωση.
Στὶς 13 Νοεμβρίου 2025 ἡ ἱστοσελίδα Breizh – Info σὲ ρεπορτάζ της γράφει ὅτι ἐπιστήμονες τονίζουν πὼς τὸ κοινὸ οἰκογενειακὸ δεῖπνο εἶναι ἡ ἐσχάτη μορφὴ ἀντίστασης τῶν ἀνθρώπων στὸν σημερινὸ δυτικὸ κόσμο, τὸν κορεσμένο ἀπὸ ὀθόνες καὶ ψηφιακὴ διασκέδαση. Μάλιστα ἀναφέρει τὴν ἄποψη τοῦ προέδρου τῶν ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέϊγκαν, ὁ ὁποῖος πάντοτε συνέτρωγε μὲ τοὺς οἰκείους καὶ συνεργάτες του, ὑποστηρίζοντας ὅτι «ὅλοι οἱ πολιτισμοὶ πεθαίνουν ὅταν οἱ κάτοικοί τους παύουν νὰ δειπνοῦν οἰκογενειακῶς». Στὴν Ἑλλάδα πολλὲς ἀκόμη οἰκογένειες τηροῦν τὴν παράδοση, τοὐλάχιστον κάθε Κυριακὴ τὸ μεσημέρι, τὰ παιδιὰ καὶ τὰ ἐγγόνια νὰ γευματίζουν μὲ τοὺς παπποῦδες καὶ τὶς γιαγιάδες, καὶ νὰ συζητᾶνε τὰ τῆς ἑβδομάδος, κάτι νὰ ἀκοῦνε γιὰ μνῆμες, γιὰ παλιὲς ἱστορίες καὶ συνήθειες καὶ ἔτσι νὰ ἀποκτοῦν κάποιες βάσεις γιὰ τὴ συνέχεια... Καὶ οἱ φιλικὲς ἐπικοινωνίες εἶναι ὠφέλιμες, ἀλλὰ ἡ συνοχὴ τῆς οἰκογένειας ἔχει καὶ τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀντίστασης στὴν ἐπιβολὴ τοῦ ἀνθρώπου ρομπότ.
Ἡ Ἄρεντ στὸ βιβλίο της «Κρίσεις Δημοκρατίας» ἐπισημαίνει ἐπίσης, ἀπὸ τὸ 1969, τὴν σημερινὴ ἐξέλιξη τῶν ἰσχυρῶν λόμπις, ποὺ ἐπηρεάζουν τὴ ζωὴ στὴ Δύση. Γράφει: «Ὁ μεγάλος κίνδυνος εἶναι ὅτι τὰ μέλη τοῦ κατεστημένου καὶ οἱ εὐυπόληπτοι πολῖτες ....φαίνονται ἕτοιμοι νὰ ἀκολουθήσουν τὴν πιὸ μηδενιστικὴ ἄρνηση ποὺ εἶναι δυνατή, δηλαδὴ τὴν ἄρνηση τοῦ μέλλοντος μέσῳ τῆς ἄρνησης τῶν ἴδιων τῶν παιδιῶν τους, τῶν φορέων τοῦ μέλλοντος». («Κρίσεις τῆς Δημοκρατίας», Ἐκδ. «Ἐπίκεντρο», σελ. 253). Στὴν Ἑλλάδα τὸ ζοῦμε μὲ τὴν προώθηση ἀπὸ ἰσχυρὰ λόμπις καὶ σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴ θέληση τοῦ λαοῦ, μεταξὺ ἄλλων, τοῦ «γάμου» τῶν ὁμοφυλοφίλων, ἀλλὰ καὶ μὲ τοὺς τρανταγμοὺς ποὺ δέχεται ὁ θεσμὸς τῆς οἰκογένειας καὶ ἡ ἴδια ἡ ζωή.
Πολλοί, κληρικοὶ καὶ λαϊκοί, ἔχουν ὑποτιμήσει τὴν καθιέρωση τοῦ «γάμου» τῶν ὁμοφυλοφίλων καὶ τὴν ἐκ μέρους τους τεκνοθεσία. Τὸ περνοῦν ὡς γεγονὸς ποὺ ἐπεβλήθη καὶ δὲν ἔχουν τρόπο νὰ ἀντιδράσουν. Ἡ προπαγάνδα εἰσαγωγῆς τοῦ μὴ φυσικοῦ στὴν κοινωνία, πέραν τῶν γνωστῶν περὶ δικαίου, περὶ ἰσότητος καὶ λοιπῶν ἕωλων ἐπιχειρημάτων, ὑποστηρίζει ὅτι εἶναι ἐξέλιξη τοῦ φυσιολογικοῦ γάμου, ποὺ χαρακτηρίζεται ὡς κοινωνικὸ «στερεότυπο», ὡς ἁπλουστευτικὴ δηλαδὴ σύλληψη τῆς πραγματικότητας... Οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ τὸ νὰ ζεῖ ὁ ἄνθρωπος ὅπως νομίζει, ἀλλὰ αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι μπορεῖ νὰ παραβιάζει κανόνες τῆς φύσης. Ἡ Ἄρεντ γενικὰ ὑποστηρίζει ὅτι «στόχος τῶν ὁλοκληρωτικῶν ἰδεολογιῶν δὲν εἶναι ἡ ἀλλαγὴ τοῦ ἐξωτερικοῦ κόσμου, οὔτε ἡ ἐπαναστατικὴ ἀναδιαμόρφωση τῆς κοινωνίας, ἀλλὰ ἡ μεταμόρφωση τῆς ἴδιας τῆς ἀνθρώπινης φύσης... Ὣς τώρα ἡ ὁλοκληρωτικὴ πίστη, ὅτι ὅλα εἶναι δυνατά, μοιάζει νὰ ἔχει ἀποδείξει μόνο ἕνα πρᾶγμα: Ὅτι ὅλα μποροῦν νὰ καταστραφοῦν» (Hannah Arendt «Τὸ ὁλοκληρωτικὸ σύστημα», Ἐκδ. Εὐρύαλος, 1988, σελ. 249-250).
Ἡ Ἄρεντ θεωρεῖ καὶ τονίζει ὅτι ἐξίσου ἔνοχοι μὲ τοὺς ἐνεργοῦντες εἶναι καὶ οἱ ἀνεχόμενοι καταστάσεις καὶ ἀρκοῦνται στὸν ρόλο τοῦ παρατηρητῆ. Μάλιστα ἀναφέρεται στὸν συμπατριώτη της καὶ δάσκαλό της στὸ πανεπιστήμιο τῆς Χαϊδελβέργης Γερμανὸ φιλόσοφο Κὰρλ Γιάσπερς. Αὐτὸς ὑποστήριξε σὲ βιβλίο του ποὺ κυκλοφορήθηκε τὸ 1946: «Κάθε ἕνας ἀπὸ μᾶς εἶναι ἔνοχος στὸν βαθμὸ ποὺ παρέμεινε ἀδρανής. Ἡ ἀδυναμία εἶναι μιὰ δικαιολογία... Ἐκεῖνος ποὺ μένει μέσα στὴν παθητικότητα γνωρίζει ὅτι γίνεται ἠθικὰ ἔνοχος κάθε φορὰ ποὺ ἀποτυγχάνει νὰ ἀνταποκριθεῖ στὸ κάλεσμα καὶ ἀποφεύγει, ἀδιάφορο κάτω ἀπὸ ποιές συνθῆκες, νὰ προστατεύσει αὐτοὺς ποὺ ἀπειλοῦνται, ἔτσι ὥστε νὰ ἐλαχιστοποιήσει τὴν ἀδικία καὶ νὰ ἀντισταθεῖ. (Σημ. «Τὸ πρόβλημα τῆς Γερμανικῆς εὐθύνης» (Ἑλλ. Ἔκδ. Ἔρασμος, 2016, σελ. 77).
Καὶ συνεχίζει ὁ Γιάσπερς: «Ἡ ἠθικὴ εὐθύνη ποὺ συνίσταται στὸ νὰ ἀκολουθεῖ κανεὶς τὶς ἐντολὲς τῆς ἐξουσίας, ὁ κονφορμισμός, εἶναι κάτι κοινό, μὲ παραλλαγές, στοὺς περισσότερους ἀπὸ ἐμᾶς. Γιὰ νὰ ὑπερασπιστεῖ κάποιος τὴν ὕπαρξή του, γιὰ νὰ μὴ χάσει τὴ θέση του γιὰ νὰ μὴ χάσει τὶς εὐκαιρίες ποὺ τοῦ δίνονται ἔγινε μέλος τοῦ Κόμματος καὶ συνεργάστηκε τυπικὰ μαζί του» (αὐτ. σελ. 78). Ὁ Γιάσπερς γράφει καὶ γιὰ τὴ μεταφυσικὴ εὐθύνη τῶν Γερμανῶν: «Τὸ ὅτι σώσαμε τὴ ζωή μας μᾶς καθιστᾶ ἔνοχους. Προτιμήσαμε νὰ σώσουμε τὴ ζωή μας μὲ τὴ φτηνὴ δικαιολογία ὅτι ὁ θάνατός μας δὲν θὰ ἐξυπηρετοῦσε σὲ τίποτε. Αὐτὸ τὸ ξέρουμε μπροστὰ στὸν Θεὸ καὶ αὐτὸ μᾶς ταπεινώνει βαθύτατα. Σὲ αὐτὰ τὰ δώδεκα χρόνια (Σημ. τοῦ Χίτλερ) κάτι μᾶς συνέβη...κάτι σὰν ἀλλοίωση τῆς ἀνθρωπιᾶς μας» (αὐτ. σελ. 80). Ἡ Ἄρεντ ἀναφέρεται καὶ στὸν Σωκράτη, ὁ ὁποῖος στὸν «Γοργία» σημειώνει ὅτι «προτιμῶ νὰ ὑποστῶ μιὰν ἀδικία, παρὰ νὰ τὴ διαπράξω» καὶ πὼς «ἐφόσον εἶμαι ἕνας, προτιμῶ νὰ διαταραχθεῖ ἡ ἰσορροπία μὲ τὸν κόσμο παρὰ μὲ τὸν ἑαυτό μου» (Πλάτωνος «Γοργίας», 474b καὶ 482c).
Ἡ Ἄρεντ εἶναι ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας γνώμης, ἡ ὁποία βεβαίως «καταντᾶ μία φάρσα ἂν δὲν διασφαλίζεται ἡ πληροφόρηση γιὰ τὰ γεγονότα καὶ ἂν τὰ ἴδια τὰ γεγονότα εἶναι ἀναμφισβήτητα» καὶ προσθέτει: «Ἡ σύγχρονη ἱστορία εἶναι γεμάτη ἀπὸ περιπτώσεις στὶς ὁποῖες ὅσοι μιλοῦσαν γιὰ τὴν ἀλήθεια τῶν πραγμάτων θεωρήθηκαν πιὸ ἐπικίνδυνοι, ἀκόμα καὶ πιὸ ἐχθρικοὶ ἀπὸ τοὺς πραγματικοὺς ἀντιπάλους» (Ρίτσαρντ Μπερνστάϊν «Γιατί πρέπει νὰ διαβάζουμε Χάνα Ἄρεντ», Ἐκδ. Ἐπίκεντρο, 2019, σελ. 87 καὶ 92 ἀντιστοίχως). Κατὰ τὴν ἄποψή της «Ἡ ἐλευθερία στηρίζεται ἀποκλειστικὰ στὴν πεποίθηση ὅτι κάθε ἄνθρωπος συνιστᾶ ἕνα σκεπτόμενο ὄν, ποὺ μπορεῖ νὰ ἀναστοχαστεῖ καί, κατὰ συνέπεια νὰ κρίνει γιὰ λογαριασμό του... Δεν ἀρνοῦμαι ὅτι ἡ σκέψη εἶναι ἐπικίνδυνη, ἀλλὰ θὰ ἔλεγα ὅτι ἡ ἀπουσία της εἶναι ἀκόμα πιὸ ἐπικίνδυνη» (Χάννα Ἄρεντ «Τρεῖς συζητήσεις», Ἐκδ. Μάγμα, 2021, σελ. 111).
Φυσικὰ ἡ Ἄρεντ εἶναι κατὰ τῆς βίας, τὴν ὁποία καλλιεργοῦν ὅλες οἱ ὁλοκληρωτικὲς ἰδεολογίες καὶ τὰ κρατικὰ συμφέροντα. Σὲ ἄρθρο της τονίζει ὅτι «ἡ βία ἀρχίζει ἐκεῖ ὅπου σταματᾶ ὁ διάλογος» (ESPRIT, Juin 1980, p. 67). Ἡ χρήση τῆς βίας διδάσκεται ἀπὸ τοὺς Μὰρξ καὶ Ἔνγκελς, καὶ ἀπὸ τὸν Σάρτρ, ὁποῖος ἐκδηλώνει τὴν πίστη του πὼς «ἡ βία, σὰν τὴ λόγχη τοῦ Ἀχιλλέα, μπορεῖ νὰ θεραπεύει τὰ τραύματα ποὺ προκαλεῖ» (Χάννα Ἄρεντ «Περὶ βίας», Ἐκδ. Ἐπίκεντρο, 2020, σελ. 60). Καὶ πάρα κάτω θυμίζει τὸν ὁρισμὸ τοῦ Κλαούζεβιτς, πὼς «ὁ πόλεμος εἶναι πράξη βίας γιὰ νὰ ὑποχρεωθεῖ ὁ ἀντίπαλος νὰ κάνει αὐτὸ ποὺ θέλουμε» (αὐτ. σελ. 79).
Ὁ Ἑλληνισμός, κατὰ τὴν Ἄρεντ, πρῶτος δίδαξε τὸν διάλογο καὶ τὶς πραγματικὲς δημοκρατικὲς διαδικασίες. Ἀγαποῦσε τὰ ἑλληνικὰ καὶ διάβαζε τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς στὸ πρωτότυπο. Πίστευε ὅτι, σὲ ἀντίθεση πρὸς τοὺς Μακιαβέλι, Χόμπς, Μάρξ, Ροβεσπιέρο, καὶ ἄλλους οἱ Ἀθηναῖοι δίδαξαν ὄχι τὴ βία, ἀλλὰ τὸν διάλογο καὶ τὴν πειθώ, λέξη ποὺ τὴν γράφει ἑλληνικά. Ὅπως τονίζει «οἱ Ἕλληνες ζῶντας ἀπὸ κοινοῦ στὴν πόλη, διαχειρίζονταν τὶς ὑποθέσεις μέσῳ τῆς ὁμιλίας, μὲ τὴ μεσολάβηση τῆς πειθοῦς καὶ ὄχι μέσῳ τῆς βίας, μὲ τὴ μεσολάβηση τοῦ βουβοῦ καταναγκασμοῦ. Ἔτσι ὅταν ἐλεύθεροι ἄνθρωποι ὑπάκουαν στὴν κυβέρνησή τους, ἢ στοὺς νόμους τῆς πόλης, ἡ ὑπακοή τους ὀνομαζόταν πειθαρχία, λέξη ποὺ δείχνει ξεκάθαρα ὅτι ἡ ὑπακοὴ κατίσχυε διὰ τῆς πειθοῦς καὶ ὄχι μὲ τὴ δύναμη» (Χάννα Ἄρεντ «Μεταξὺ παρελθόντος καὶ μέλλοντος», Ἐκδ. Λεβιάθαν, 1996, σελ. 41).
Ἡ Ἄρεντ ἦταν Γερμανοεβραία, μὲ εὐρὺ πνεῦμα. Τὸ 1933, συνελήφθη καὶ φυλακίστηκε ἀπὸ τὴν Γκεστάπο. Ὅταν ἀφέθηκε προσωρινὰ ἐλεύθερη διέφυγε στὴ Γαλλία. Τὸ 1940, ὅταν κατέλαβε ἡ Γερμανία τὴ Γαλλία, διέφυγε στὴν Πορτογαλία καὶ τὸ 1941 ἐγκαταστάθηκε στὶς ΗΠΑ. Τὸ 1975 ἀπεβίωσε στὴ Νέα Ὑόρκη ἀπὸ καρδιακὴ προσβολή. Στὶς συνεντεύξεις ποὺ προαναφέρθηκαν ρωτήθηκε ἡ Ἄρεντ, πῶς αἰσθάνεται ποὺ κάποιοι Ἑβραῖοι τὴν χαρακτήρισαν «ὕποπτη», μετὰ τὶς ἀπόψεις ποὺ διατύπωσε γιὰ τὸν ἐγκληματία πολέμου καὶ ὑπαίτιο τῆς δολοφονίας ἑκατομμυρίων Ἑβραίων Ἄντολφ Ἄιχμαν. Ἀπάντησε: «Ἡ ἔνταξή μας σὲ μιὰ ὁμάδα εἶναι ἕνα φυσικὸ γεγονός. Μὲ τὴ γέννησή μας ἐντασσόμαστε ὅλοι σὲ κάποια ὁμάδα, δὲν γίνεται ἀλλιῶς» (Χάννα Ἄρεντ «Τρεῖς συζητήσεις», Ἔκδ. Μάγμα, σέλ.46). Ὅπως γράφει ἡ Τζούλια Κρίστεβα «ἡ Ἄρεντ εἶναι ἀνηλεὴς μὲ τοὺς ἐχθροὺς τοῦ ἑβραϊκοῦ λαοῦ, ἀλλὰ ἐξίσου ἀνηλεὴς εἶναι καὶ μὲ τοὺς Ἑβραίους» (Τζούλια Κρίστεβα «Χάννα Ἄρεντ, ἡ γυναικεία εὐφυΐα». Ἐκδ. Κέδρος, 2008, σελ. 158).
Ἡ Ἄρεντ προσέγγισε καὶ μελέτησε τὸν Δυτικὸ Χριστιανισμό. Ἡ διδακτορική της διατριβὴ στὸ Πανεπιστήμιο τῆς Χαϊδελβέργης ἦταν «Ἡ ἔννοια τῆς ἀγάπης στὸν Αὐγουστῖνο». Ὅπως γράφει σὲ αὐτὴν καὶ ἀντιγράφει ἡ Κρίστεβα « γιὰ τὸν χριστιανὸ Αὐγουστῖνο ἡ ζωὴ ὡς ὕψιστο ἀγαθὸ δὲν γίνεται νὰ χαθεῖ. Δὲν ὑπάρχει γι’ αὐτὴν θάνατος οὔτε τέλος: εἶναι αἰώνια. Τὸ ἀπόλυτο "Ἀγαθὸ" δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὴν "αἰωνιότητα" πέραν τοῦ ὁρίζοντα τῆς ὕπαρξής μας» (αὐτ. σελ. 57). Τέλος, πάντα κατὰ τὴν Κρίστεβα, ἡ ἀθεΐα εἶναι ὑπαίτια τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ. Γράφει: «Ἀπὸ τὶς ἔρευνες τῆς Ἄρεντ βγαίνει τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ ἀπώλεια τῶν θρησκευτικῶν σημείων ἀναφορᾶς καὶ ἡ ἐκκοσμίκευση τῆς εὐρωπαϊκῆς κοινωνίας, ὡς συνέπειες τῆς τεχνολογικῆς προόδου ἀποτελοῦν μείζονα στοιχεῖα τῆς "ἀποκρυστάλλωσης" τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ» (αὐτ. σελ. 221).
