ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΓΙΟΥ ΠΑΪΣΙΟΥ
Η ΖΩΗ ΣΤΟ ΚΟΙΝΟΒΙΟ
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ μοναχῶν: «Τὸ πρόγραμμα ποὺ θὰ σοῦ πῶ εἶναι νὰ ἀκολουθῆς τὸ πρόγραμμα τοῦ Κοινοβίου. Νὰ κάνης δηλαδὴ τὸν Κανόνα σου πρὶν ἀπὸ τὴν πρωινὴ Ἀκολουθία, νὰ πηγαίνης στὴν Ἀκολουθία ἀπὸ τὴν ἀρχή, καὶ ὕστερα, ἂν σοῦ χρειάζεται, μπορεῖς μετὰ τὴν Ἀκολουθία νὰ κοιμηθῆς λίγο. Κατὰ τὴν διάρκεια τῆς διακονίας σου νὰ λὲς τὴν εὐχὴ καὶ νὰ εἶσαι συγκεντρωμένη σ’ αὐτὸ ποὺ κάνεις. Τὸ μεσημέρι νὰ ξεκουράζεσαι τοὐλάχιστον μισὴ ὥρα· αὐτὸ βοηθάει στὴν αὐτοσυγκέντρωση. Τὸ βράδυ, μετὰ τὸ Ἀπόδειπνο, νὰ συμμαζεύεσαι ἀμέσως στὸ κελλί σου καὶ νὰ διαβάζης ἕνα κομμάτι ἀπὸ τὸν Εὐεργετινό. Ἔτσι θὰ φεύγουν οἱ παραστάσεις τῆς ἡμέρας, καὶ θὰ στρέφεται ὁ νοῦς σου στὸν Θεό, χωρὶς νὰ κάνης προσπάθεια. Μετά, μέχρι νὰ σὲ πάρη ὁ ὕπνος, νὰ λὲς τὴν εὐχή. Αὐτὸ θὰ σὲ βοηθήση νὰ κοιμᾶσαι μὲ τὴν εὐχὴ καὶ ὄχι ἔχοντας στὸν νοῦ σου τὰ περιστατικὰ τῆς ἡμέρας»[1].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ μοναχῶν, χωρὶς διακοπές: «-Ἐπιτρέπεται, Γέροντα, ἕνας μοναχὸς νὰ βγαίνη τὸ καλοκαίρι ἀπὸ γιὰ λίγες μέρες ἀπὸ τὸ κοινοβιακὸ πρόγραμμα, γιὰ νὰ ξεκουραστῆ; - Ἥμαρτον, Παναγία μου! Μοῦ λέει ὁ λογισμὸς ὅτι, ἂν ἕνας μοναχὸς φθάση νὰ σκέφτεται ἔτσι, καλὰ εἶναι νὰ τὸν κλείσουν γιὰ λίγες μέρες στὴν φυλακή, γιὰ νὰ καταλάβη τί θὰ πῆ Παράδεισος καὶ τί θὰ πῆ κόλαση, γιατὶ αὐτὸς δὲν ἔχει καταλάβει ὅτι ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο εἶναι Παράδεισος»[2].
ΥΠΝΟΣ πρὶν τὰ μεσάνυκτα ὁ ὠφέλιμος: «Γιατὶ ὅσο ὠφελοῦν οἱ τέσσερεις ὧρες ὕπνου πρὶν ἀπὸ τὰ μεσάνυχτα, δὲν ὠφελοῦν οἱ ὀκτὼ ὧρες μετὰ τὰ μεσάνυχτα. Ἰδίως οἱ νέοι στὴν ἡλικία καλὰ εἶναι νὰ κοιμοῦνται πολὺ νωρὶς ἀποβραδὶς - ἐὰν εἶναι δυνατὸν καὶ ἀμέσως μετὰ τὴν δύση τοῦ ἡλίου -, γιὰ νὰ ὠφελοῦνται ἀπὸ τὶς καλὲς ὧρες τοῦ ὕπνου καὶ νὰ ξυπνοῦν τὰ μεσάνυχτα γιὰ προσευχή»[3].
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ τροφὴ τῶν μοναχῶν: «Ἡ πνευματικὴ τροφὴ τοῦ μοναχοῦ ποιά εἶναι; Ὁ Κανόνας καὶ ἡ Ἀκολουθία. Αὐτὰ εἶναι τὰ πνευματικά του ὀχυρά, γιὰ νὰ ἀντιμετωπίζη κάθε δυσκολία ποὺ τοῦ προξενεῖ ὁ ἐχθρός»[4].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ μοναχῶν, ὄχι πρὸς ἀνάπαυσι, ἀλλὰ πρὸς ὑπακοή: «-Ἔχω τὸν λογισμό, Γέροντα, ὅτι ἀποδίδω περισσότερο τὶς νυκτερινὲς ὧρες καὶ μὲ βοηθάει νὰ κάνω τότε τὰ πνευματικά μου· γι’ αὐτὸ καὶ κοιμᾶμαι ἀργά. Τὸ πρωὶ ὅμως δυσκολεύομαι πολὺ νὰ ξυπνήσω, γιὰ νὰ πάω ἐγκαίρως στὴν Ἀκολουθία. – Τί ἀποδίδεις; Ἀπὸ τὴν στιγμὴ ποὺ κάνεις ὅ,τι σὲ ἀναπαύει, δὲν ἀποδίδεις τίποτε. Οὔτε βοηθιέσαι, γιατὶ κάνεις τὸ θέλημά σου. Σκοπὸς δὲν εἶναι νὰ κάνης ὅ,τι ἀναπαύει ἐσένα, ἀλλὰ ὅ,τι ἀναπαύει τὴν καλογερική, ὅ,τι ἀναπαύει τὸ σύνολο»[5].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ μοναχοῦ προσαρμοσμένο στὸ κοινοβιακό: «Σὲ Κοινόβιο ζῆς, ἀλλὰ θέλεις νὰ ζῆς ἰδιόρρυθμα! Τί θὰ πῆ ‘τὸ πρόγραμμά μου’; Ἂν ἡ κάθε ἀδελφὴ θέλη νὰ ἔχη ἕνα δικό της πρόγραμμα, πρέπει νὰ ἔχη κι ἄλλες πέντε-ἕξι ἀδελφὲς νὰ τὴν ὑπηρετοῦν, γιὰ νὰ κάνη αὐτὴ τὸ πρόγραμμά της. Μερικὲς ἀδελφὲς κάνετε τὰ δικά σας προγράμματα καὶ κουράζεστε, καὶ ὕστερα οὔτε ὄρεξη ἔχετε γιὰ τὴν Ἀκολουθία οὔτε ἀντοχὴ γιὰ τὴν διακονία, καὶ τελικὰ χωλαίνετε σὲ αὐτὰ ποὺ εἶναι ὑποχρεωτικά. Κάνετε δῆθεν ἕνα πνευματικὸ πρόγραμμα, καὶ μετὰ πηγαίνετε στὸ διακόνημα σὰν νὰ σᾶς πηγαίνουν γιὰ κρέμασμα καὶ κοιτάζετε πότε θὰ ἔρθη ἡ ὥρα νὰ φύγετε, σὰν τοὺς κοσμικοὺς ποὺ κοιτάζουν κάθε τόσο τὸ ρολόι περιμένοντας τὴν ὥρα νὰ φύγουν ἀπὸ τὴν δουλειά. Δὲν εἶναι ὅτι δὲν ἔχετε φιλότιμο, γιὰ νὰ ἐργαστῆτε, ἀλλὰ ἡ μπαταρία σας τελειώνει ἀπὸ τὴν ἀυπνία, καὶ δὲν μπορεῖτε νὰ τὰ βγάλετε πέρα, ὁπότε πέφτει μετὰ τὸ βάρος στοὺς ἄλλους. Ἔ, νὰ λείψη αὐτὸ τὸ πνευματικὸ πρόγραμμα. Εἶναι πνευματικὸ νὰ πέφτη τὸ βάρος στοὺς ἄλλους, καὶ ἐσὺ νὰ κάνης δῆθεν πνευματικά;»[6].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ μοναχοῦ ὡς κανὼν αὐτοῦ: «Ὁ Κανόνας τοῦ μοναχοῦ εἶναι, κατὰ κάποιον τρόπο, μία αὐτοτιμωρία. Γι’ αὐτὸ λέγεται καὶ κανόνας, διότι μὲ τὸν τρόπο αὐτὸν ‘κανονίζει’ κανεὶς τὸν ἑαυτό του. Ἀκόμη καὶ οἱ ἐπίγειοι κριτὲς συγκινοῦνται, ὅταν ὁ κατηγορούμενος ἀναγνωρίζη τὴν ἐνοχή του καὶ ζητᾶ ἀπὸ μόνος του νὰ τιμωρηθῆ, πόσο μᾶλλον συγκινεῖται ὁ Θεὸς ἀπὸ τὸν Κανόνα τοῦ μοναχοῦ. Ὅλη, βέβαια, ἡ ζωὴ τοῦ μοναχοῦ εἶναι ἕνας κανόνας, μία μετάνοια, τὴν ὁποία ὁ μοναχὸς ἐκδηλώνει μὲ διάφορους τρόπους. Ἀκόμη καὶ ἡ εὐγνωμοσύνη ποὺ νιώθει ἕνας μοναχὸς πρὸς τὸν Θεὸ ἔχει μέσα μετάνοια. ‘Θεέ μου, λέει, δὲν εἶμαι ἄξιος γιὰ ὅλα αὐτὰ ποὺ μοῦ ἔχεις δώσει· πῶς νὰ Σὲ εὐχαριστήσω;’. Ὁ Κανόνας δηλαδὴ δὲν εἶναι μία ξερὴ ἄσκηση μὲ μετάνοιες καὶ κοσμποσχοίνια, ἀλλὰ μία ἐκδήλωση τῆς μετάνοιας τοῦ μοναχοῦ»[7].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ἡ βία γιὰ νὰ τὸ τηρήσωμε ἐπωφελής: «-Πολλὲς φορές, Γέροντα, ἐπειδὴ συμβαίνουν ἔκτακτα, μένω στὴν διακονία μου ὣς ἀργὰ τὸ βράδυ καὶ δὲν μπορῶ νὰ πάω ἀπὸ τὴν ἀρχὴ στὴν Ἀκολουθία. - Ἔμ, τότε ἔχει ἀκόμη μεγαλύτερη ἀξία νὰ πᾶς ἀπὸ τὴν ἀρχὴ στὴν Ἐκκλησία. Αὐτὰ τὰ ἔκτακτα, ὅταν σφίγγουμε τὸν ἑαυτό μας καὶ προσπαθοῦμε νὰ εἴμαστε ἐντάξει καὶ στὰ ὑπόλοιπα, μᾶς ἀφήνουν μισθό»[8].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ προσοχὴ ποῦ δίνομε τὴν ζωτικότητά μας: «Ἀπὸ αὐτὸ φαίνεται ὅτι ἐκμεταλλεύεται ὁ διάβολος τὶς δυνάμεις μας, καὶ τελικὰ κάνουμε σὰν τὸν Κάιν ποὺ θυσίασε στὸν Θεὸ τὰ σκύβαλα (Βλ. Γέν. 4: 1-7). Τὸν καρπὸ τὸν τρώει τὸ ταγκαλάκι, καὶ στὸν Χριστὸ δίνουμε τὰ τσόφλια, τὴν κόπωση»[9].
ΜΟΝΑΧΟΣ πῶς νὰ εἶναι τὸ κελλί του: «Γέροντα, πῶς πρέπει νὰ ἔχουμε τὸ κελλί μας; - Τὸ κελλὶ τοῦ μοναχοῦ πρέπει νὰ εἶναι ἁπλὸ σὰν σπηλιὰ καὶ καθαρὸ καὶ κατανυκτικὸ σὰν ἐκκλησάκι. Ὄχι νὰ βαριέται ὁ μοναχὸς νὰ τὸ καθαρίζη, καὶ τὴν τεμπελιά του νὰ τὴν παρουσιάζη σὰν ἀρετή. Ἐπίσης, πολὺ βοηθάει καὶ ὅλα μέσα στὸ κελλὶ νὰ εἶναι ἀσκητικά: Τὸ κρεββάτι νὰ εἶναι ἁπλό, ξύλινο μὲ σανίδες, ἀντὶ γιὰ στρῶμα νὰ ἔχη μιὰ κουβέρτα ἢ κάτι χοντρότερο. Νὰ μὴν ὑπάρχουν ἔπιπλα κοσμικά, πολυθρόνες καὶ φορμάικες καὶ νάυλον, ποὺ θὰ γυρίζουν συνέχεια τὸν νοῦ τοῦ μοναχοῦ στὸν κόσμο, ἀλλὰ ἕνα ἁπλὸ σκαμνὶ καὶ ἕνα ξύλινο τραπέζι μὲ σκοῦρο πανὶ γιὰ τραπεζομάνδηλο, γιὰ νὰ τὸν μεταφέρουν, ἀκόμη καὶ αὐτά, στὴν Θηβαΐδα καὶ Νιτρία καὶ νὰ τοῦ θυμίζουν τοὺς ἐξαϋλωμένους Ἁγίους Πατέρες»[10].
ΘΥΣΙΑ συνεπάγεται θεία ἀνταμοιβὴ καὶ εὐλογία: «Ὅπου ὑπάρχει θυσία, ὑπάρχει θεία ἀνταμοιβή»[11].
ΘΥΣΙΑ συνεπάγεται θεία ἀνταμοιβὴ καὶ εὐλογία: «Ἕνας μοναχὸς ποὺ ἔχει τὴν δυνατότητα νὰ ἀξιοποιήση ὅλο τὸν χρόνο του γιὰ πνευματικὰ ἀλλὰ τὸν θυσιάζει γιὰ τοὺς ἄλλους, θὰ ἔχη γι’ αὐτὸ μεγαλύτερη ἀμοιβή· προσφέρει κάτι ἀνθρώπινο καὶ κερδίζει πνευματικά»[12].
ΜΟΝΑΧΟΣ συνεχὴς ἐγρήγορσις καὶ προσοχή: «Ἂν εἴχατε ἐγρήγορση, τὰ πράγματα θὰ ἦταν πολὺ διαφορετικά: Δουλειὰ στὸ κελλί, ἐγρήγορση ἔξω ἀπὸ τὸ κελλὶ μὲ ἐφαρμογὴ αὐτῶν ποὺ διαβάσατε, εὐχή, ‘εὐλόγησον’ σὲ κάθε παρατήρηση καὶ ἐπιστροφὴ στὸ κελλὶ μὲ πνευματικὸ κέρδος»[13].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ μοναχῶν καθημερινό: «Προσπάθησε κάθε φορὰ ποὺ βγαίνεις ἀπὸ τὸ κελλί σου νὰ βάζης ὡς στόχο νὰ καταπολεμήσης ἕνα πάθος: Νὰ κάνης τὸν σταυρό σου καὶ νὰ λές: ‘Θεέ μου, βοήθησέ με νὰ πολεμήσω σήμερα τὸν ἐγωισμό’, καὶ νὰ ἔχης τὸν νοῦ σου στὸν στόχο αὐτό. Ὅταν ἐπιστρέφης στὸ κελλί, νὰ σκέφτεσαι πόσο ἀγωνίσθηκες πρὸς τὴν κατεύθυνση αὐτή, ἂν ἔφταιξες σὲ κάτι, ἂν στενοχώρησες κάποια ἀδελφή, γιὰ νὰ ταπεινωθῆς καὶ νὰ μετανοήσης. Ἔτσι, ὅταν θὰ ξαναβγῆς ἀπὸ τὸ κελλί σου, θὰ εἶσαι πιὸ προσεκτική. Ὁ μοναχὸς ἑτοιμάζεται μέσα στὸ κελλὶ γιὰ νὰ βγῆ ἔξω καί, ὅταν εἶναι ἔξω, ἑτοιμάζεται γιὰ νὰ μπῆ στὸ κελλί. Νήψη μέσα στὸ κελλί, νήψη ἔξω ἀπὸ τὸ κελλί»[14].
ΠΑΤΕΡΙΚΑ κείμενα, νὰ προτιμᾶμε τὰ πρωτότυπα: «Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν Ἀββᾶ Ἰσαάκ, νὰ διαβάζης καὶ τὴν Φιλοκαλία. Καλύτερα νὰ διαβάζης τὸ πρωτότυπο κείμενο. Μπορεῖ νὰ βοηθηθῆ κανεὶς ἀπὸ τὴν μετάφραση, | ἀλλὰ νὰ μὴ βασιστῆ σ’ αὐτήν· ἂν παιδευτῆ λίγο στὸ πρωτότυπο κείμενο, μπορεῖ νὰ βγάλη καλύτερο συμπέρασμα ἀπὸ ὅ,τι ἀπὸ τὴν μετάφραση»[15].
ΜΟΝΑΧΟΙ κυρίως νὰ μελετοῦν πνευματικὰ βιβλία: «Ἀφῆστε τα αὐτὰ τὰ διαβάσματα, τὰ ἱστορικά, τὰ θεολογικά. Ἐσεῖς ἐξάλλου μοναχὲς εἶστε, δὲν πρόκειται νὰ πᾶτε σὲ Σύνοδο. Ἐὰν ἕνας μοναχὸς βρεθῆ σὲ μιὰ ὑπεύθυνη θέση, ὅπου πρέπει νὰ ἐκφράση καὶ μιὰ γνώμη, τότε εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ξέρη κάποια πράγματα. Διαφορετικά, σὲ τί τὸν ὠφελεῖ νὰ ξέρη; Πιὸ πολὺ τὸν ὠφελεῖ ἡ προσευχή. Μιὰ εὐχὴ μὲ πόνο ἀξίζει περισσότερο ἀπὸ ὅλες τὶς βιβλιοθῆκες καὶ ἀπὸ τὴν γνώση ὅλου τοῦ κόσμου. Ὕστερα, ἐκεῖνος ποὺ ἔχει δουλέψει πνευματικά, φωτίζεται ἀπὸ τὸν Θεό, καὶ ἡ γνώση δὲν τοῦ εἶναι καὶ τόσο ἀπαραίτητη. Πνευματικὴ μελέτη καὶ προσευχὴ χρειάζεται, γιὰ νὰ ἔρθη ὁ θεῖος φωτισμός»[16].
ΜΕΛΕΤΗ ἄχρηστος ἄνευ τῆς ἐφαρμογῆς: «Παλιά, ποῦ νὰ ἔβρισκες πατερικὰ βιβλία! Στὸ Κοινόβιο μόνο τὸ Εὐαγγέλιο εἴχαμε στὰ κελλιά μας. Δανειζόμασταν ἕνα βιβλίο ἀπὸ τὴν Βιβλιοθήκη, τὸ διαβάζαμε, κρατούσαμε μερικὲς σημειώσεις, τὶς ὁποῖες προσπαθούσαμε νὰ ἐφαρμόσουμε, καὶ τὸ ἐπιστρέφαμε πάλι στὴν Βιβλιοθήκη. Μετὰ παίρναμε ἄλλο βιβλίο. Σήμερα κάθε κελλὶ μοναχοῦ εἶναι μιὰ ὁλόκληρη βιβλιοθήκη· καὶ τί ὄφελος βγαίνει; Ἂν δὲν στριμώξουμε τὸν ἑαυτό μας στὴν ἐφαρμογή, σὲ τί ὠφελεῖ τὸ πολὺ διάβασμα;»[17].
ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΙΣ τὸ κυριώτερο ἀπὸ τὴν πνευματικὴ ἐργασία: «Καὶ τὸ κυριώτερο ἀπὸ τὰ πνευματικὰ εἶναι νὰ παρακολουθῆ τὸν ἑαυτό του· ἔτσι θὰ τὸν ἐλέγχη καὶ γιὰ τὴν τεμπε|λιά του. Ἄμα ὅμως δὲν παρακολουθῆ τὸν ἑαυτό του, δὲν γίνεται τίποτε»[18].
ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΙΣ ἀπαραίτητος γιὰ τὴν διόρθωσι: «Ἂν π.χ. πολεμῆσαι ἀπὸ τὴν ὑπερηφάνεια, τὴν κενοδοξία ἢ τὸν θυμό, νὰ θυμηθῆς τί λέει ἡ Ἁγία Γραφὴ ἢ κάποιος ἀπὸ τοὺς Ἁγίους Πατέρες γι’ αὐτὸ τὸ θέμα. Ἂν μέσα στὴν ἡμέρα ἀξιοποιῆς ἔτσι τὸν χρόνο σου, θὰ προχωρήσης πνευματικά, διότι θὰ παρακολουθῆς τὸν ἑαυτό σου ποῦ ὑστερεῖ καὶ θὰ διορθώνεσαι»[19].
ΑΞΙΩΜΑΤΑ ἐπιφέρουν μέριμνες καὶ περισπασμούς: «Εἶναι ἀλήθεια ὅτι τὸ ἀπερίσπαστο, τὸ ἀμέριμνο, φέρνουν τὴν ἐσωτερικὴ ἡσυχία καὶ τὴν πνευματικὴ ἐπιτυχία, ἐνῶ οἱ προϊσταμενίες καὶ οἱ τίτλοι δὲν βοηθοῦν τὴν ψυχή, ἀλλὰ μᾶλλον τὴν ἐμποδίζουν. Γι’ αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ ἐπιδιώκη κάποιος μόνος του εὐθύνες»[20].
ΑΞΙΩΜΑΤΑ ἀναλόγως πῶς ἀναλαμβάνει κάποιος αὐτὰ βοηθιέται ἢ ὄχι: «Ὅταν κάποιος μπαίνη μόνος του στὶς εὐθύνες, εἶναι μόνος· δὲν βοηθιέται ἀπὸ πουθενά. Ὅταν τὸν βάλουν οἱ ἄνθρωποι, τὸν βοηθοῦν οἱ ἄνθρωποι. Ὅταν μπῆ ἀπὸ τὸν Θεό, τὸν βοηθάει ὁ Θεός. Αὐτός, ποὺ τὸν ζορίζουν γιὰ νὰ ἀναλάβη εὐθύνες, ὅταν κινῆται ταπεινά, μὲ πολλὴ σύνεση καὶ φόβο Θεοῦ, ἔχει τὴν εὐλογία τοῦ Θεοῦ. Καὶ στὴν περίπτωση ποὺ ἀργότερα τὸν ἀπαλλάξουν ἀπὸ τὶς εὐθύνες, ἂν δὲν ὑπάρχη μέσα του ὕπουλα ὑπερηφάνεια, χαίρεται μὲ τὴν ἀπαλλαγή, ἐπειδὴ ἐλευθερώνεται ἀπὸ τὴν πίεση τῶν εὐθυνῶν»[21].
ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΙΣ μᾶς φανερώνει τὰ κρυφὰ πάθη μας: «Ἐσὺ νὰ παρακολουθῆς τὸν ἑαυτό σου, νὰ πιάνης τὰ πάθη σου καὶ νὰ χαίρεσαι, ὅταν μὲ κάποια ἀφορμὴ ξεπηδοῦν, διότι ἔτσι σοῦ δίνεται ἡ δυνατότητα νὰ διορθωθῆς»[22].
ΚΑΤΑΚΡΙΣΙΣ πῶς ἀντιμετωπίζεται: «-Γέροντα, χωρὶς νὰ θέλω, πέφτουν στὴν ἀντίληψή μου τὰ λάθη τῶν ἄλλων καὶ μετὰ κατακρίνω. – Δὲν πρέπει, καλό μου παιδί, νὰ τὸ κάνης αὐτό, γιατὶ ἔτσι δίνεις δουλειὰ στὸν διάβολο. Τὸ ἐκμεταλλεύεται αὐτὸ ὁ διάβολος καὶ βάζει τὶς ἀδελφὲς νὰ κάνουν λάθη καὶ ἀταξίες, γιὰ νὰ πέφτης ἐσὺ στὴν κατάκριση. Καὶ τί χρωστοῦν οἱ καημένες νὰ ταλαιπωροῦν μετὰ ἐξαιτίας σου; Ἀπαιτήσεις πρέπει νὰ ἔχη ὁ καθένας μόνο ἀπὸ τὸν ἑαυτό του καὶ ὄχι ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Καί, ὅταν πέφτουν στὴν ἀντίληψή του ὁρισμένα πράγματα, πάντα νὰ τὰ βλέπη μὲ καλὸ λογισμὸ καὶ ὄχι μὲ διάθεση κατακρίσεως. Μιὰ καλή, | μιὰ πνευματικὴ δηλαδὴ τοποθέτηση, διώχνει ὅλους τοὺς λογισμοὺς κατακρίσεως»[23].
ΚΟΙΝΟΒΙΟ τὸ πλῆθος τῶν ἀδελφῶν βοηθᾶ στὴν τελειοποίησι τοῦ χαρακτῆρος μας: «Ὅταν δηλαδὴ δέχεσθε καὶ ἀνέχεσθε ἡ μία τὴν ἄλλη μὲ καλωσύνη, στρογγυλεύετε. Κι ὅσο περισσότερες ἀδελφὲς εἶστε, τόσο πιὸ πολὺ βοηθιέσθε νὰ στρογγυλέψετε»[24].
ΚΟΙΝΟΒΙΟ τὸ πλῆθος τῶν ἀδελφῶν βοηθᾶ στὴν τελειοποίησι τοῦ χαρακτῆρος μας: «Ἀνάμεσα στοὺς πολλοὺς ἀδελφοὺς μπορεῖ νὰ γίνη πολλὴ δουλειὰ πνευματικὴ καὶ πιὸ λεπτὴ ἐργασία, διότι ὁ καθένας καθρεφτίζεται σὲ πολλοὺς ἀνθρώπους, τοὺς ἀδελφούς του, ὁπότε βλέπει τὸν ἑαυτό του ἀπὸ πολλὲς μεριές, καὶ μπορεῖ νὰ διώξη ἀπὸ μέσα του ὅλες τὶς μουντζοῦρες. Ἂν σὲ ἕνα Μοναστήρι εἶναι μόνο δυὸ ἀδελφοί, ὁ καθένας θὰ καθρεφτίζεται σὲ ἕναν καθρέφτη. Ἂν εἶναι ἑξῆντα ἀδελφοί, ὁ καθένας θὰ καθρεφτίζεται σὲ ἑξῆνα καθρέφτες, ὁπότε θὰ ἔχη νὰ κάνη περισσότερη πνευματικὴ δουλειά, ἀφοῦ θὰ βλέπη περισσότερα κουσούρια»[25].
ΚΟΙΝΟΒΙΟ βοηθᾶ στὴν τελειοποίησι τοῦ χαρακτῆρος μας: «Οἱ ἀδυναμίες τοῦ ἑνὸς γίνονται ἀφορμὴ νὰ δίνη ἐξετάσεις ὁ ἄλλος»[26].
ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ἡ ἀπρόσεκτη ἐκδιώκει τὴν θεία Χάρι: «Ὁ τρόπος αὐτὸς ἐμποδίζει τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ. Μὲ μιὰ ἀπρόσεκτη κουβέντα διώχνετε μίλια μακριὰ τὴν θεία Χάρη»[27].
ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ἡ καλὴ ἀνώτερη τῆς ἀσκήσεως: «Γιὰ μένα ἡ μεγαλύτερη ἄσκηση εἶναι ἡ καλὴ συμπεριφορὰ ἀπέναντι στοὺς ἄλλους, μεγάλους καὶ μικρούς»[28].
ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ πῶς θὰ διατηρεῖται καλή: «Ἂν θέλης νὰ κάνης προκοπή, νὰ ἐξετάζης συνέχεια τὸν ἑαυτό σου μήπως πλήγωσες κάποια ἀδελφή· καί, ὅσο μπορεῖς, νὰ λὲς τὴν εὐχή, γιὰ νὰ μὴν ἀφήνης τὸν ἑαυτό σου νὰ ἀγριεύη καὶ μετὰ ξεσπᾶς στὶς ἀδελφές. Ἔτσι θὰ συγκρατῆσαι καὶ δὲν θὰ πετᾶς κοτρῶνες, γιὰ νὰ σπάζης κεφάλια»[29].
ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ μὲ μεγάλη λεπτότητα γιὰ νὰ μὴν πληγώνωμε: «Γιατὶ τὴν χτύπησες ἐκεῖ ποὺ πονάει. Εἶναι σὰν νὰ χαϊδεύης ἕνα πληγωμένο ζῶο ἀκριβῶς ἐπάνω στὴν πληγή του καὶ αὐτὸ - φυσικὸ εἶναι – νὰ γυρίση καὶ νὰ σὲ δαγκώση. Νὰ γνωρίσης τὶς ἀδυναμίες καὶ τὸν χαρακτήρα τῶν ἀδελφῶν καὶ νὰ προσέχης πολὺ πῶς μιλᾶς στὴν κάθε ἀδελφή»[30].
ΘΥΜΟΣ πῶς νὰ τὸν ἀποκρούωμε: «-Γέροντα, θύμωσα τόσο πολὺ μὲ μία ἀδελφή, ποὺ ἔφθασα νὰ θέλω νὰ τὴν χτυπήσω. – Πῶς νὰ χτυπήσης, καλό μου παιδί, τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ τὴν ζωγραφιστὴ εἰκόνα μιᾶς Ἁγίας τὴν προσκυνᾶς μὲ εὐλάβεια; Πῶς νὰ χτυπήσης ἕναν ἐπίγειο ἄγγελο, ποὺ ἀγωνίζεται κατὰ τῆς σαρκὸς καὶ ἐξαϋλώνεται, ἐνῶ προσκυνᾶς τὴν εἰκόνα τῶν Ἀγγέλων, ποὺ εἶναι ἄϋλοι;»[31].
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΣ ἐὰν ἔχωμε ὑπερηφάνεια ἀντιδρᾶ ὁ ἐλεγχόμενος: «Ἐὰν ὅμως μαζὶ μὲ τὸ ἐνδιαφέρον ὑπάρχη μέσα σου ἔστω καὶ λίγη ὑπερηφάνεια, ἀκόμη κι ἂν ἡ παρατήρηση γίνη μὲ ὄμορφο τρόπο, ὁ ἄλλος ἀντιδρᾶ, ἐπειδὴ ὑπάρχει καὶ σ’ αὐτὸν ὑπερηφάνεια»[32].
ΠΕΙΣΜΑ δαιμονικό: «Νὰ ξέρης ὅτι τὸ πεῖσμα εἶναι τοῦ διαβόλου, εἶναι ἰδιότητα τοῦ ταγκαλακιοῦ· δὲν εἶναι ἀπὸ μέσα μας. Ἅμα πεισμώνη ὁ ἄνθρωπος, δέχεται μιὰ ἐπίδραση δαιμονική»[33].
ΗΣΥΧΙΑ πηγάζει ἀπὸ τὸ ἐσωτερικό μας: «Καὶ δὲν θὰ τὴν ἐνοχλοῦσε ὁ θόρυβος ἀπὸ μιὰ ἀδελφὴ ποὺ περπάτησε στὸν διάδρομο. Θέλω νὰ πῶ ὅτι, ἂν ὁ ἄνθρωπος τοποθετηθῆ σωστά, καὶ μέσα στὸν θόρυβο μπορεῖ νὰ ἡσυχάση»[34].
ΕΛΕΓΧΟΣ ἐὰν ἀντιδροῦμε δὲν ἔχομε ὑγεία πνευματική: «Ἂν δὲν σηκώνης ἕναν λόγο, φαίνεται ὅτι εἶσαι γεμάτη πληγές· γι’ αὐτὸ δὲν σηκώνεις ἄγγιγμα. Ἀπὸ ἐκεῖ νὰ καταλάβης ὅτι δὲν ἔχεις ὑγεία πνευματικκή. Ἂν ὅμως ἕνας ποὺ ἔχει πληγές, δὲν δέχεται νὰ τὸν ἀγγίξουν, πῶς θὰ θεραπευθῆ;»[35].
ΕΛΕΓΧΟΣ ἐὰν δὲν δεχόμαστε τὸν καλόπιστο θὰ ὑποστοῦμε τὸν κακόπιστο: «Ὅταν δὲν δεχόμαστε παρατηρήσεις ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ μᾶς ἀγαποῦν, τότε ἐπιτρέπει ὁ Θεὸς νὰ μᾶς ἐξευτελίσουν γιὰ τὰ σφάλματά μας ἐκεῖνοι ποὺ δὲν μᾶς ἀγαποῦν, γιὰ νὰ ταπεινωθοῦμε»[36].
ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ μεταφέρει τὸ ἐσωτερικό μας πνεῦμα: «Ἂν ἕνας ἄνθρωπος ἔχη καλωσύνη μέσα του, καὶ νὰ βρίση κάποιον, ἐκεῖνος δὲν πειράζεται. Ἂν ὅμως ἔχη ἐμπάθεια, ἀκόμη καὶ μὲ τὴν μεγαλύτερη εὐγένεια νὰ μιλήση, ὁ ἄλλος θὰ ἀντιδράση»[37].
ΜΟΝΑΧΟΙ οἱ λογισμοὶ τοὺς ἐκτρέπουν ἀπὸ τὸ ἔργο τῆς προσευχῆς: «Κάποτε ζήτησα ἀπὸ ἕναν γνωστό μου νὰ μοῦ στέλνη ἀποκόμματα ἀπὸ δημοσιεύσεις ἀτυχημάτων, θανάτων, πολέμων κ.τ.λ., γιὰ νὰ κάνω κανένα κομποσχοίνι γιὰ τοὺς ἀνθρώπους αὐτούς. Μιὰ φορὰ ποὺ ἦρθαν νὰ μὲ ἐπισκεφθοῦν μερικοὶ μοναχοὶ μὲ μιζέριες, ἀντὶ ἄλλης ἀπαντήσεως τοὺς εἶπα: ‘Σταθῆτε νὰ βάλουμε ἀνάγνωση’. Ἔβγαλα τὰ ἀποκόμματα καὶ ἄρχισα νὰ διαβάζω: ’Στὸ τάδε μέρος σκοτώθηκαν τόσοι’, καὶ πρόσθεσα: ‘Οἱ καλόγεροι ἔχουν λογισμούς’. ‘Στὸ τάδε μέρος κάηκαν τόσοι. Οἱ καλόγεροι ἔχουν λογισμούς. Στὸ τάδε μέρος δὲν ἔχουν νερὸ νὰ πιοῦν καὶ πεθαίνουν ἀπὸ τὴν δίψα. Οἱ καλόγεροι ἔχουν λογισμούς’. Ὅλος δηλαδὴ | ὁ κόσμος εἶναι γεμάτος ἀπὸ πόνο καὶ προβλήματα, καὶ οἱ καλόγεροι, ἀντὶ νὰ βοηθήσουν τὸν κόσμο μὲ τὴν προσευχή, ποὺ ὁ Χριστὸς θὰ τοὺς ζητήση λόγο γι’ αὐτό, εἶναι γεμάτοι ἀπὸ παιδικοὺς λογισμούς. Κι ἐνῶ ἔχουν φύγει ἀπὸ τὰ παράσιτα τοῦ κόσμου, γιὰ νὰ ἔχουν καλὴ ἀκουστικότητα στὸν ἀσύρματό τους, αὐτοὶ μόνοι τους, μὲ τοὺς λογισμούς τους, δημιουργοῦν παράσιτα, καὶ δὲν ἀκούγονται στὴν προσευχή»[38].
ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ μὲ εὐλάβεια καὶ λεπτότητα: «Μιλᾶτε μὲ παρρησία καὶ μετὰ λέτε: ‘Ἐγὼ ἁπλὰ τὸ εἶπα’. Τὴν παρρησία δηλαδὴ τὴν θεωρεῖτε ἁπλότητα. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἁπλότητα. Ἡ πραγματικὴ ἁπλότητα ἔχει μέσα εὐλάβεια, εἶναι κάτι τὸ θεϊκό»[39].
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΣ μόνον ὅταν μᾶς ἐρωτοῦν καὶ μὲ τρόπο: «-Γέροντα, μερικὲς φορὲς προβληματίζομαι: νὰ κάνω παρατήρηση σὲ μιὰ νεώτερη ἢ νὰ μὴν κάνω; - Ἂν δὲν σοῦ δώση ἡ ἴδια τὸ δικαίωμα, μὴν κάνης καμμιὰ παρατήρηση. Μόνο ἂν σὲ ρωτήση, τότε μπορεῖς νὰ τῆς πῆς κάτι μὲ τρόπο»[40].
ΔΙΟΡΘΩΣΙΣ ἡ καλυτέρα ἐξήγησις γιὰ ὅσους σκανδαλίζομε: «Καλὰ εἶναι νὰ προσέχης. Ἂν ὅμως κάνης ἕνα σφάλμα καὶ χαλάση ὁ λογισμὸς μιᾶς μικρότερης, δὲν χρειάζεται νὰ δώσης ἐξηγήσεις. Ἂν ἐσὺ προσπαθῆς νὰ διορθωθῆς, ὄχι ἐγωιστικά, ἐπειδὴ σὲ βλέπουν, ἀλλὰ ταπεινά, τότε φυσιολογικὰ θὰ διορθωθῆ καὶ ὁ λογισμὸς τῆς ἄλλης. Ἐνῶ, ἂν συνέχεια σκέφτεσαι πῶς νὰ δικαιολογηθῆς καὶ τί ἐξηγήσεις νὰ δώσης, δὲν θὰ βοηθιέσαι ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ, ἐπειδὴ αὐτὸ ἔχει μέσα ἐγωισμό, καὶ μπορεῖς νὰ κάνης καὶ καμμία ἄλλη ἀπροσεξία πάλι, ἴσως καὶ μεγαλύτερη, ὁπότε θὰ χαλάση πιὸ πολὺ ὁ λογισμὸς τῆς ἀδελφῆς»[41].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ἡγουμένου: «Χρειάζεται, ὅμως, Γερόντισσα, νὰ κινῆσαι μὲ πρόγραμμα· ἄλλο τὰ ἔκτακτα ποὺ μπορεῖ νὰ τύχουν. Τὸ δικό σου πρόγραμμα πρέπει νὰ εἶναι σταθερό· νὰ ἔχης ὁρισμένες ὧρες γιὰ τὸν ἑαυτό σου, ὁρισμένες ὧρες γιὰ τὶς ἀδελφές, καὶ κάποιες ὧρες γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ σοῦ ζητοῦν βοήθεια. Καλὰ εἶναι νὰ βλέπης τὶς ἀδελφὲς κάθε μέρα ἢ ὁρισμένες μέρες, ὥστε νὰ τὶς παρακολουθῆς ὅλες καὶ νὰ εἶσαι ἥσυχη»[42].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ἡγουμένου: «Τὸ πρωὶ μετὰ τὴν Ἀκολουθία νὰ ἡσυχάζης γιὰ μία ὥρα. Ἐκείνη τὴν ὥρα, ἀκόμη καὶ ξεκούραστη νὰ εἶσαι, νὰ μὴν κάνης τίποτε. Ἔτσι, θὰ εἶσαι ξεκούραστη, ὥστε, κι ἂν ἀκόμα δὲν μπορέσης νὰ βοηθήσης σὲ μιὰ περίπτωση μὲ τὴν προσευχή, νὰ μπορέσης νὰ βοηθήσης τοὐλάχιστον μὲ τὴν καθαρὴ σκέψη. Γιὰ τὰ θέματα ποὺ σὲ ἀπασχολοῦν νὰ κάνης πολλὴ προσευχὴ καὶ νὰ τὰ ἀναθέτης στὸν Θεό. Τὸ νὰ τὰ συζητᾶς συνέχεια μὲ ἀδελφές, ἐκτὸς τοῦ ὅτι χάνεις χρόνο, εἶναι καὶ κοσμικὴ ἀντιμετώπιση»[43].
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ἡγουμένου: «Μόλις τελειώνης τὶς ὑποχρεώσεις σου, νὰ κάνης κάτι ἀπὸ πνευματικά: Θεοτοκάριο, εὐχή, Ψαλτήρι, Ἁγία Γραφή, μελέτη δυνατή, λίγες μετάνοιες, καὶ πάλι νὰ φροντίζης τὶς ὑποχρεώσεις σου»[44].
ΗΓΟΥΜΕΝΟΣ συχνὰ τὸν κουράζουν γιὰ ἀσήμαντα θέματα: «Πολλὲς φορὲς νομίζετε ὅτι κάτι εἶναι ἐπεῖγον, ἀλλὰ εἶναι τοῦ πειρασοῦ. Ἂν εἶναι πράγματι ἐπεῖγον, θὰ σὲ φωνάξη ἡ Γερόντισσα. Γιατὶ ξέρετε τί γίνεται καμμιὰ φορά; Ἡ Γερόντισσα μπορεῖ νὰ εἶναι κουρασμένη, νὰ μὴν ἔχει ἄλλες δυνάμεις, καὶ ὁ πειρασμὸς νὰ σᾶς παρουσιάζη δῆθεν μιὰ ἀνάγκη, γιὰ νὰ πᾶτε, ὥστε νὰ τὴν ξεκάνη… Τὴν κουράζετε γιὰ πράγματα ἀσήμαντα, καὶ δυσκολεύεται μετὰ νὰ τὰ βγάλη πέρα στὰ | σοβαρά. Κι ἐσεῖς δὲν καταλαβαίνετε ὅτι ὁ πειρασμὸς σᾶς βάζει· τὶς τέχνες τοῦ διαβόλου δὲν τὶς ἔχετε μάθει»[45].
ΕΓΩΙΣΜΟΣ ἔξοδος ἀπὸ αὐτόν γιὰ νὰ γίνωμε ἄνθρωποι: «Πρέπει νὰ βγῆ ὁ ἄνθρωπος ἀπὸ τὸν ἑαυτό του, ἂν θέλη νὰ γίνη ἄνθρωπος. Καὶ μετὰ νὰ κοιτάξη νὰ γίνη καλόγερος»[46].
ΜΟΝΑΧΟΙ μποροῦν νὰ ἐπισκέπτονται τὸν Γέροντα καὶ χωρὶς ἰδιαίτερο λόγο: «Νὰ πῆτε: ‘Γερόντισσα, δὲν ἔχω τίποτε νὰ σᾶς πῶ, ἀλλὰ θὰ ἤθελα νὰ καθήσω λίγο κοντά σας’. Δὲν χρειάζεται νὰ ἔχη πρόβλημα ἕνα παιδί, γιὰ νὰ πάη στὴν μάνα του»[47].
ΗΓΟΥΜΕΝΟΣ διαχείρισις χρόνου του: «Γιατί, ἂν μιὰ ἀδελφὴ σοῦ τρώη ἄσκοπα τὸν χρόνο, μετὰ δὲν θὰ μπορῆς νὰ βοηθήσης μιὰ ἄλλη ποὺ ἔχει πραγματικὴ ἀνάγκη. Ἂν χάνης μισὴ μέρα, γιὰ νὰ φέρης σὲ λογαριασμὸ μιὰ ἀδελφή, τί θὰ προλάβης μετά; Τὸ ταγκαλάκι βάζει τὴν ἀδελφὴ νὰ σοῦ τρώη τὸν χρόνο, γιὰ νὰ σταματάη ὅλη τὴν ἁμαξοστοιχία. Γι’ αὐτὸ λέω ὅτι, ὅταν κάποιος ἔχη μιὰ ὑπεύθυνη θέση, χρειάζεται νὰ εἶναι καὶ λίγο ἀναίσθητος· διαφορετικὰ δὲν μπορεῖ νὰ τὰ βγάλη πέρα»[48].
ΗΓΟΥΜΕΝΗ νὰ μὴν ἀσχολεῖται μὲ τὰ προβλήματα τοῦ κόσμου: «Γι’ αὐτὸ νὰ μὴν μπαίνης στὰ προβλήματα τοῦ κόσμου. Οὔτε νὰ δίνης συμβουλὲς σὲ λαϊκούς, ἀλλὰ νὰ τοὺς στέλνης στοὺς Πνευματικούς»[49].
ΗΓΟΥΜΕΝΗ νὰ μὴν ἀσχολεῖται μὲ τὰ προβλήματα τοῦ κόσμου: «-Γέροντα, νὰ ἀσχολοῦμαι μὲ κάποιες γνωστὲς οἰκογένειες ποὺ ἔχουν προβλήματα μὲ τὰ παιδιά τους; - Αὐτά, Γερόντισσα, εἶναι ξένα χωράφια. Ἂν ἀσχολῆσαι μὲ αὐτά, ὁ δικός σου ὁ κῆπος θὰ μείνη ἀκαλλιέργητος καὶ θὰ βγάζη τσουκνίδες. Ἐσεῖς εἶστε μοναχές· τὸ ἔργο τὸ δικό σας πρέπει νὰ εἶναι μοναχικό. Δὲν ταιριάζει νὰ ἀσχολῆσθε μὲ τὰ προβλήματα τῶν οἰκογενειῶν. Ὁ Θεὸς ἀπὸ ἐσένα θὰ ζητήση λόγο γιὰ τὴν δική σου οἰκογένεια, γιὰ τὰ δικά σου παιδιά»[50].
ΗΓΟΥΜΕΝΟΣ χρειάζεται καὶ αὐστηρότητα: «Ἕνας Γέροντας ποὺ ἔχει εὐθύνη θὰ μιλήση καὶ αὐστηρά, θὰ βάλη καὶ τὶς φωνὲς ἀκόμη, ἂν χρειασθῆ»[51].
ΑΝΘΡΩΠΟΣ δὲν ἀδικεῖται ἀπὸ τὸν Θεό: «Ὁ Θεὸς δὲν ἀδικεῖ κανέναν, ἀλλὰ ἐκπληρώνει τὸν θεῖο πόθο τοῦ καθενὸς ἀνάλογα μὲ τὴν διάθεσή του»[52].
ΑΝΑΙΔΕΙΑ ἐμποδίζει τὴν θεία Χάρι: «ἡ ἀναίδεια ἐμποδίζει περισσότερο ἀπὸ ὁτιδήποτε ἄλλο νὰ πλησιάση ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ. Τὸ βλέπεις αὐτὸ καὶ στὰ παιδιά· ὅσο πιὸ πολὺ σεβασμὸ ἔχουν στοὺς γονεῖς, τόσο δέχονται τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ. Ὅσο πιὸ ἀτίθασα καὶ ἀνυπάκουα εἶναι, τόσο τὰ ἐγκαταλείπει ἡ θεία Χάρις»[53].
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΣ χρειάζεται καὶ καθοδηγό: «-Ἀπὸ τὰ βιβλία, Γέροντα, δὲν μπορῶ νὰ βοηθηθῶ; - Ἂν ἦταν ἔτσι, δὲν θὰ πήγαιναν οἱ ἄνθρωποι στὸ Πανεπιστήμιο· θὰ διάβαζαν μόνοι τους καὶ θὰ γίνονταν ἐπιστήμονες. Γιὰ ὅλες τὶς ἐπιστῆμες χρειάζεται ἕνας ζωντανὸς δάσκαλος»[54].
ΕΞΑΓΟΡΕΥΣΙΣ λογισμῶν, ταπεινώνει καὶ ἀναπαύει τὸν ἄνθρωπο: «Ὅσο θὰ τὸν λές, τόσο θὰ ταπεινώνεσαι. Ἡ ἐξαγόρευση, ἔστω καὶ ἂν δὲν εἶναι Μυστήριο, δίνει ἀνάπαυση στὴν ψυχή, διότι ἔχει ταπείνωση»[55].
ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΙΣ ὅλα στὴν Ἡγουμένη, τὰ σοβαρὰ στὸν Πνευματικό: «Στὴν Γερόντισσα νὰ τὰ λὲς ὅλα. Κι ἂν ἕνα σφάλμα εἶναι σοβαρό, νὰ τὸ σημειώνης, γιὰ νὰ τὸ πῆς καὶ στὸν Πνευματικό. Ἂν δὲν εἶναι κάτι σοβαρὸ καὶ τὸ ἔχης πεῖ στὴν Γερόντισσα, δὲν χρειάζεται νὰ τὸ ἐξομολογηθῆς, ἀφοῦ, πρὶν ἀπὸ κάθε Θεία Κοινωνία, σᾶς διαβάζει ὁ ἱερέας τὴν συγχωρητικὴ εὐχή»[56].
ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΙΣ ἐν ἀπουσίᾳ Πνευματικοῦ καὶ στὴν Ἡγουμένη ἢ γραπτῶς: «-Γέροντα, ἡ ἐξαγόρευση στὴν Γερόντισσα ἐπέχει καὶ θέση ἐξομολογήσεως; - Ἡ ἐξαγόρευση στὴν Γερόντισσα μπορεῖ νὰ ἔχη καὶ τέτοια ἰσχύ, μόνο ὅταν εἶναι ἀδύνατον νὰ βρεθῆ Πνευματικός, ὥστε νὰ ἐξομολογηθῆ μιὰ ἀδελφὴ καὶ νὰ λάβη τὴν ἄφεση τῶν ἁμαρτιῶν μὲ τὴν συγχωρητικὴ εὐχή. Βλέπουμε, ἐξάλλου, ὅτι ὅταν πεθαίνη κάποιος, ἂν δὲν εἶχε δυνατότητα νὰ ἐξομολογηθῆ, ἀφήνει γραπτὴ τὴν ἐξομολόγηση, καὶ οἱ ἁμαρτίες του συγχωροῦνται ἀπὸ τὸν Πνευματικό»[57].
ΕΞΑΓΟΡΕΥΣΙΣ ὅλων τῶν λογισμῶν στὴν Ἡγουμένη: «Ὅλες τὶς καταστάσεις καὶ ὅλους τοὺς λογισμούς, καλοὺς καὶ κακούς, νὰ τοὺς ἐκθέτης στὴν Γερόντισσα, γιὰ νὰ ἐλέγχωνται, διότι μόνοι μας δὲν μποροῦμε νὰ τοὺς διακρίνουμε. Καὶ μπορεῖ οἱ λογισμοὶ ποὺ μᾶς φαίνονται καλοὶ νὰ κρύβουν κάτι κακό, ἐνῶ οἱ λογισμοὶ ποὺ φαίνονται κακοὶ νὰ κρύβουν κάτι καλό»[58].
ΑΓΩΝ νὰ κανονίζεται μὲ τὴν εὐλογία τοῦ Γέροντος: «Γιὰ ὅποιον ἀγώνα θέλεις νὰ κάνης, πρέπει προηγουμένως νὰ ἀναφέρης στὴν Γερόντισσα τί αἰσθάνεσαι, τί σκέφτεσαι. Ὁ ἀγώνας πρέπει νὰ παρακολουθῆται, διαφορετικὰ εἶναι ἐπικίνδυνο. Μπορεῖ κάποιος νὰ ἔχη καλὴ διάθεση, ἀλλά, ἂν δὲν ἔχη ἀναφορά, θὰ τὸν βάλη ὁ πειρασμὸς νὰ κάνη πράγματα πάνω ἀπὸ τὶς δυνάμεις του, γιὰ νὰ τὸν κάμψη»[59].
ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΙΣ χρειάζεται καὶ ἡ γνώμη τοῦ Γέροντος: «Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος μόνος του δὲν μπορεῖ νὰ δῆ καθαρὰ τὸν ἑαυτό του, πρέπει ἄλλος νὰ τὸν συμβουλεύση. Καὶ ὁ γιατρὸς ὁ ἴδιος, ἂν ἔχη πρόβλημα ὑγείας, θὰ πάη σὲ ἄλλον γιατρὸ νὰ ἐξεταστῆ»[60].
ΥΠΑΚΟΗ χωρὶς τεχνάσματα καὶ πονηριές: «Πολλὲς φορὲς τὸ ταγκαλάκι μᾶς ξεγελάει καὶ ἀποφεύγουμε νὰ ζητήσουμε εὐλογία μὲ τὴν ἑξῆς πονηρὴ σκέψη: ‘Ἐὰν τὸ ζητήσω αὐτό, δὲν θὰ μοῦ δώσουν εὐλογία. Ἂς τὸ κάνω τώρα, καὶ μετὰ θὰ πῶ ‘εὐλόγησον’. Ἔτσι φθάνουμε νὰ παίρνουμε εὐλογίες γιὰ μικροπράγματα, ἐνῶ δὲν ρωτᾶμε γιὰ ἄλλα πράγματα, σοβαρά. Αὐτὸ ὅμως δὲν εἶναι ὑπακοή. Ἡ ὑπακοὴ πρέπει νὰ εἶναι καθαρή· νὰ μὴν ἔχει πονηριές»[61].
ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΙΣ καὶ ὄχι παράπονα γιὰ τοὺς ἄλλους: «-Μὲ στενοχωρεῖ, Γέροντα, ἡ τάδε ἀδελφή, καὶ τὸ λέω στὴν Γερόντισσα. Δὲν πρέπει νὰ τὸ κάνω; - Ὄχι , δὲν πρέπει. Ἡ ἀδελφὴ αὐτὴ δημιουργεῖ συχνὰ προβλήματα, καὶ ἡ Γερόντισσα ἔχει κουραστῆ ἀπὸ αὐτά. Τῆς λὲς κι ἐσὺ καὶ ἄλλα περιστατικά, ὁπότε ἀνάβεις περισσότερο τὴν φωτιά. Νὰ κοιτάξης νὰ διορθώσης τὸν ἑαυτό σου»[62].
ΗΓΟΥΜΕΝΟΣ πρέπει νὰ ἐξακριβώνη μὲ ἐξέτασι καὶ προσευχὴ τὰ γεγονότα: «Ἡ κάθε ἀδελφή, Γερόντισσα, μεταφέρει τὸ γεγονὸς ὅπως τὸ βλέπει ἡ ἴδια, καὶ ἑπόμενο εἶναι νὰ παρουσιάζωνται διαφορές. Ἐσύ, γιὰ νὰ βγάζης σωστὰ συμπεράσματα, νὰ καλῆς καὶ τὶς δύο ἀδελφὲς ἢ ὅσες σχετίζονται μὲ αὐτό. Ἐπίσης, νὰ προσεύχεσαι νὰ σὲ φωτίζη ὁ Θεὸς νὰ διακρίνης τὰ ἐλατήρια τῆς καθεμιᾶς, γιὰ νὰ μπορῆς νὰ κρίνης δίκαια»[63].
ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΙΣ καὶ ὄχι παράπονα γιὰ τοὺς ἄλλους: «Ἂν θέλουμε νὰ εἴμαστε καλόγεροι, πρέπει ὅλους τοὺς ἄλλους νὰ τοὺς δικαιολογοῦμε καὶ μόνο τὸ δικό μας σφάλμα νὰ παρουσιάζουμε»[64].
ΗΓΟΥΜΕΝΗ πρέπει νὰ τὴν πληροφοῦμε γιὰ τυχὸν ἀταξίες προσώπων: «Μία ἀταξία ποὺ ἐπαναλαμβάνεται πρέπει νὰ φανερώνεται στὴν Γερόντισσα ταπεινὰ καὶ μὲ ἀγάπη, χωρὶς ἐμπάθεια· γιατί, ἂν καλύπτουμε τὶς ἀταξίες τῶν ἀδελφῶν καὶ τὸ κακὸ συνεχίζεται καὶ δὲν τὸ ἀναφέρουμε στὴν Γερόντισσα γιὰ διόρθωση, εἶναι σὰν νὰ στέλνουμε τὶς ἀδελφὲς σιγὰ-σιγὰ στὸν γκρεμό»[65].
ΓΕΓΟΝΟΤΑ τὰ ἀνέχεται καὶ τὰ ἐπιτρέπει ὁ Θεός: «Δὲν ξέρεις ὅτι τίποτε δὲν γίνεται, ἂν δὲν τὸ ἐπιτρέψη ὁ Θεός; Κάτι καλὸ θὰ βγῆ ἀπὸ αὐτὸ ποὺ ἔγινε»[66].
ΗΓΟΥΜΕΝΗ χρειάζεται νὰ ἀπομακρύνεται λίγο ἀπὸ μοναχὲς γιὰ νὰ στερεώνονται στὸν ἀγῶνα τους: «Στὸ Καλύβι μου ἔχω φυτέψει καμμιὰ δεκαριὰ ντοματιές. Στὴν ἀρχὴ τὶς πότιζα συνέχεια, μέχρι νὰ πιάσουν ρίζες, καὶ χαίρονταν φυσικὰ ποὺ δροσίζονταν κάθε μέρα. Σκέφτηκα ὅμως ὅτι αὐτὸ δὲν θὰ τὶς ὠφελήση, γιατὶ θὰ βρίσκουν ὑγρασία στὴν ἐπιφάνεια καὶ δὲν θὰ προχωρήσουν οἱ ρίζες τους βαθιά, γιὰ νὰ πάρουν ἀπὸ τὸ ἔδαφος οὐσίες θρεπτικές, νὰ μεγαλώσουν καὶ νὰ καρπίσουν. Γι’ αὐτό, ἐδῶ καὶ ἀρκετὲς ἡμέρες τὶς ἔχω ἀφήσει ἀπότιστες. Εἶδα ὅτι μαράθηκαν λίγο, γιατὶ οἱ ρίζες τους δὲν κατέβηκαν ἀκόμη πολὺ βαθιά, γιὰ νὰ βροῦν ὑγρασία, ἀλλὰ σιγὰ-σιγὰ φεύγει ἡ κιτρινάδα, καὶ ἔρχεται τὸ πράσινο στὰ φύλλα. Αὐτὸ ποὺ ἔκανα ἐγὼ μὲ τὶς ντοματιές, χρειάζεται νὰ κάνη καὶ ἡ Γερόντισσα μὲ τὴν καθεμιὰ ἀπὸ σᾶς, | γιὰ νὰ ἔχετε πνευματικὴ ὑγεία. Στὴν ἀρχὴ σᾶς δίνει πολλὴ ἀγάπη καὶ σᾶς φροντίζει συνέχεια, ὥστε νὰ στερεωθῆτε στὴν μοναχικὴ ζωὴ καὶ νὰ ἀρχίσετε σιγὰ-σιγὰ νὰ ἀναπτύσσεστε πνευματικά. Καὶ χαίρεται, φυσικά, ἡ κάθε ψυχὴ μὲ τὴν εὐλογία αὐτή. Ἂν ὅμως ἡ Γερόντισσα συνεχίση ἔτσι, αὐτὸ δὲν θὰ σᾶς ὠφελήση, γιατὶ θὰ παραμείνετε στὴν εὐχαρίστηση καὶ στὴν ἀνάπαυση ἀπὸ τὴν ἐπικοινωνία μαζί της, καὶ δὲν θὰ κάνετε οἱ ἴδιες ἐσωτερικὴ πνευματικὴ ἐργασία – μὲ τὴν καθημερινὴ παρακολούθηση τοῦ ἑαυτοῦ σας, τὴν μελέτη, τὴν προσευχὴ καὶ τὸν πνευματικὸ ἀγώνα -, γιὰ νὰ ἀνδρωθῆτε καὶ νὰ καρποφορήσετε πνευματικά. Γι’ αὐτὸ πρέπει νὰ σᾶς ἀφήση λίγο μόνες σας, χωρὶς νὰ δείχνη τὴν πολλή της ἀγάπη, ὥστε νὰ ἀναγκαστῆτε νὰ κάνετε βαθειὲς ρίζες, δηλαδὴ νὰ στερεωθῆτε μόνες σας, νὰ γίνετε καλὲς μοναχὲς καὶ νὰ δώσετε καρποὺς πνευματικούς»[67].
ΘΥΣΙΑ τῶν ἐπιθυμιῶν μας ὅταν βλέπωμε τὸν ἄλλο κουρασμένο: «Ἤ, ὅταν βλέπης τὴν Γερόντισσα κουρασμένη καὶ δὲν πηγαίνης, τότε θυσιάζεις κάτι ἀνθρώπινο καὶ παίρνεις κάτι θεϊκό. Ὁ Θεὸς δηλαδὴ σὲ πληρώνει μὲ τὸν δικό Του τρόπο, μὲ οὐράνια πράγματα»[68].
ΑΝΑΠΑΥΣΙΣ ὅταν ἀποδεχθοῦμε τὴν ἐνοχή μας: «Ὁ ἄνθρωπος ἀναπαύεται πραγματικά, μόνο ἂν τοποθετηθῆ σωστά, μόνο ἂν αἰσθανθῆ τὴν ἐνοχή του»[69].
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΣ νὰ μὴ ἐπιφέρη μοῦτρα καὶ ἐγωισμούς: «Ὅταν ἡ Γερόντισσα κάνη παρατήρηση σὲ μιὰ ἀδελφή, καὶ ἐκείνη κατεβάζει τὰ μοῦτρα, πῶς νὰ τὴν βοηθήση; Καὶ δὲν εἶναι ὅτι κατεβάζει μόνο τὰ μοῦτρα, ἀλλὰ μετὰ θὰ πάη στὸ κελλί της καὶ θὰ στενοχωριέται, θὰ τσακιστῆ ψυχικὰ καὶ σωματικὰ - αὐτὸ εἶναι τὸ ἐγωιστικὸ τσάκισμα»[70].
ΤΑΠΕΙΝΩΣΙΣ ἡ βάσις τῆς πνευματικῆς ζωῆς: «Στὴν κοσμικὴ ζωὴ λέει κανεὶς ὅτι αὐτὸ τὸ παιδὶ τόσο μυαλὸ ἔχει, τόσο παίρνει τὰ γράμματα, δὲν μπορεῖ νὰ κάνη ἀνώτερες σπουδές. Στὴν πνευματικὴ ζωὴ ὅμως δὲν ἰσχύει αὐτό, διότι ὑπάρχει ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ. Τὸ ἐμπόδιο τῆς πνευματικῆς ζωῆς εἶναι ὁ ἐγωισμός, ἡ ὑπερηφάνεια, ποὺ ἐμποδίζουν τὴν θεία Χάρη. Ἑπομένως, στὴν πνευματικὴ ζωὴ σημασία ἔχει πόσο θὰ γυρίση κανεὶς τὸ κουμπὶ στὴν ταπείνωση. Μέσα σὲ μιὰ ἑβδομάδα μπορεῖ νὰ φθάση κανεὶς σὲ μέτρα πνευματικά»[71].
ΕΓΩΙΣΤΕΣ πῶς νὰ τοὺς συμπεριφερόμαστε: «Ἕναν ἄνθρωπο, Γερόντισσα, ποὺ ἔχει ἐγωισμὸ καὶ πεῖσμα, δὲν πρέπει νὰ ἐπιμένουμε νὰ τὸν βοηθήσουμε μὲ λόγια, ἀλλὰ μὲ προσευχὴ καὶ ὑπομονή, γιατί, ἐὰν ἐπιμένουμε, αὐτὸς θὰ ἀφρίζη κι ἐμεῖς θὰ κουραζώμαστε, χωρὶς νὰ πετυχαίνουμε τίποτα»[72].
ΕΓΩΙΣΤΕΣ πῶς νὰ τοὺς συμπεριφερόμαστε: «Ὅταν ἕνας ὑποτακτικὸς ἔχη πολὺ ἐγωισμὸ καὶ σφάλλη πολύ, πρέπει νὰ προσέξη ὁ Γέροντας νὰ μὴν τὸν ἐλέγξη πολύ, γιατὶ τότε εἶναι ποὺ δαιμονίζεται ὁ ὑποτακτικὸς καὶ γίνεται θηρίο»[73].
ΕΛΕΓΧΟΣ ὅποιος ἀντιδρᾶ δὲν ἔχει πνευματικὴ ὑγεία: «Ὅποιος δὲν σηκώνει ἕναν λόγο, αὐτὸ σημαίνει ὅτι δὲν ἔχει ὑγεία πνευματική»[74].
[1] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 19.
[2] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 21.
[3] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 23.
[4] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 25.
[5] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 27.
[6] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 29.
[7] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 31.
[8] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 58.
[9] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 62.
[10] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 71.
[11] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 81.
[12] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 81.
[13] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 83.
[14] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 83.
[15] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 90-91.
[16] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 94.
[17] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 96.
[18] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 96-97.
[19] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 97.
[20] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 108.
[21] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 108.
[22] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 125.
[23] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 126-127.
[24] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 140.
[25] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 140.
[26] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 142.
[27] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 153.
[28] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 154.
[29] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 155.
[30] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 156.
[31] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 157.
[32] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 158.
[33] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 161.
[34] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 162.
[35] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 169.
[36] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 169.
[37] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 173.
[38] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 182-183.
[39] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 191.
[40] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 203.
[41] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 203.
[42] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 212.
[43] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 212.
[44] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 213.
[45] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 214-215.
[46] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 215.
[47] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 216.
[48] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 218.
[49] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 220.
[50] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 220.
[51] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 228.
[52] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 230.
[53] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 231.
[54] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 235.
[55] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 241.
[56] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 244.
[57] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 245.
[58] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 249.
[59] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 254.
[60] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 256.
[61] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 257.
[62] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 262.
[63] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 264.
[64] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 266.
[65] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 269.
[66] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 272.
[67] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 280-281.
[68] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 288.
[69] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 292.
[70] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 293.
[71] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 295.
[72] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 298.
[73] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 299.
[74] Παϊσίου Ἁγιορείτου, Λόγοι περὶ μοναχικῆς ζωῆς, τόμος Β’, Ἡ ζωὴ στὸ Κοινόβιο (Βασιλικά: Ἱερὸν Ἡσυχαστήριον Ἰωάννης ὁ Θεολόγος, 2025), σ. 317.
