«Δὲν ἀνταποκρίνεται στὶς προσδοκίες μας, ἡ δομὴ τῶν Προγραμμάτων τῆς Ἠθικῆς»
Ἡρακλῆς Ρεράκης, Καθηγητὴς ΑΠΘ,
Πρόεδρος τῆς Πανελλήνιας Ἑνώσεως Θεολόγων
Ὀρθόδοξη Ἀλήθεια 18/2/2026
Ἀποδεχτήκαμε, ἀρχικά, λόγῳ σεβασμοῦ στὴ διαφορετικότητα τῶν μαθητῶν ποὺ δὲν πιστεύουν σὲ Θεό, τὸ μάθημα τῆς Ἠθικῆς, ὡς συναφές, ὅμως, μὲ τὶς ἠθικὲς ἀξίες καὶ τὴν κοινωνικὴ διδασκαλία ποὺ περιέχει, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, τὸ Μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν.
Τελικά, πρὸς ἔκπληξή μας, βρεθήκαμε μπροστὰ σὲ (3) Προγράμματα φιλοσοφικῆς Ἠθικῆς (Δημοτικοῦ-Γυμνασίου-Λυκείου), ποὺ ἐκπονήθηκαν ἀπὸ συγκεκριμένη ὁμάδα καὶ ἐγκρίθηκαν μὲ ΦΕΚ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας, τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴν κρίση μας, εἶναι ἄσχετα μὲ τὴν Ἠθικὴ ζωή, ἔτσι ὅπως ἦταν καὶ εἶναι ἐκπεφρασμένη στὴ συνείδηση τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ (προβληματισμὸς γιὰ τὴν ἀφωνία τῶν 3 συναδέλφων Θεολόγων - Πανεπιστημιακῶν, ποὺ συμμετεῖχαν στὴ συγγραφικὴ ὁμάδα τῆς Ἠθικῆς!!!).
Τὸ μάθημα τῆς Ἠθικῆς εἶναι τὸ νέο Μάθημα, τὸ ὁποῖο θὰ διδάσκονται φυσικά, ΜΟΝΟΝ οἱ μὴ Ὀρθόδοξοι Μαθητὲς (ἄθεοι – ἀλλόθρησκοι καὶ ἀλλόδοξοι), ἐφόσον, βέβαια, ζητήσουν ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸ Μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν καὶ ἀφοῦ συμπληρωθεῖ ὁ ἀπαιτούμενος ἀπὸ τὴν πολιτεία, ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν γιὰ τὴ διδασκαλία αὐτοῦ τοῦ μαθήματος.
Ὅπως διαπιστώνουμε, ὅμως, ἀπὸ τὸ περιεχόμενο αὐτῶν τῶν Προγραμμάτων ἡ Ἠθικὴ ποὺ πρόκειται νὰ διδαχθεῖ μέσῳ αὐτῶν, δὲν εἶναι μιὰ Ἠθική, ἡ ὁποία περιλαμβάνει τὴ διδασκαλία τῆς ζώσας Ἠθικῆς ζωῆς, μὲ τὴν ὁποία τρέφεται πνευματικὰ καὶ ἠθικὰ ὁ Ἑλληνισμὸς διὰ μέσου τῶν αἰώνων (κώδικας σκέψης καὶ συμπεριφορᾶς), ἀλλὰ ξένες θεωρίες φιλοσοφίας περὶ ἠθικῆς, βγαλμένες μέσα ἀπὸ τὴ διδασκαλία διαφόρων φιλοσόφων τῆς Δύσης.
Πρόκειται, δηλαδή, γιὰ μιὰ φιλοσοφικὴ Ἠθική, ὅπως ἄλλωστε ὀνομάζεται ἀπὸ τοὺς συγγραφεῖς, στὰ Προγράμματα, ποὺ δὲν ἐφαρμόστηκε οὔτε δοκιμάστηκε ποτέ, διότι ὄντως, εἶναι ἀνεφάρμοστες φιλοσοφικὲς ἰδέες ἠθικῆς. Δὲν μπορεῖ κανεὶς νὰ κατανοήσει ποιά εἶναι στὴν πράξη ἡ Ἐφαρμοσμένη Ἠθικὴ Φιλοσοφία, ποὺ ἐπικαλοῦνται οἱ συνάδελφοι - συγγραφεῖς τοῦ Προγράμματος καὶ φυσικὰ ποιά σχέση ἔχει μὲ τὴν παράδοση τοῦ τόπου μας, ἀφοῦ δὲν γνωρίζουμε νὰ ἔχει ἐφαρμοστεῖ ποτὲ μιὰ φιλοσοφικὴ ἠθική.
Γιὰ τὶς πτυχὲς τοῦ περιεχομένου καὶ τὴν κατεύθυνση τῆς Φιλοσοφικῆς Ἠθικῆς τῶν Προγραμμάτων αὐτῶν καὶ ἂν σχετίζονται μὲ τόν/τὴν ἕλληνα/δα μαθητή/τρια, θὰ ἀσχοληθοῦμε σὲ ἄλλο ἄρθρο μας.
Ἀπὸ τὶς πρῶτες ἐπισημάνσεις, πάντως, ποὺ ἔχει νὰ κάνει κάποιος γιὰ τὰ Προγράμματα αὐτὰ εἶναι ὅτι δὲν εἶναι γιὰ μαθητές, ἀλλὰ γιὰ φοιτητὲς τῶν Τμημάτων ἢ τῶν Τομέων Φιλοσοφίας τῶν Πανεπιστημίων μας. Καὶ αὐτό, διότι δὲν εἶναι διδάξιμα καὶ ἐφαρμόσιμα σὲ σχολεῖα, καθώς, ἀπὸ Παιδαγωγικῆς Πλευρᾶς, εἶναι σαφὲς ὅτι δὲν ἀνταποκρίνονται στὸ ἐπίπεδο τῆς δεκτικότητας τῶν μαθητῶν/τριῶν.
Ἡ ἐξ’ ἀρχῆς δόμηση τῆς διδακτικῆς πλευρᾶς ἑνὸς ὁποιουδήποτε Προγράμματος ἔχει μεγάλη σημασία, διότι ἡ σκοποθεσία, τὰ περιεχόμενα καὶ ὁ δομικὸς τρόπος συγγραφῆς του, ὅπως καὶ τῶν Βιβλίων διδασκαλίας του, ἀργότερα, εἶναι ἀνάγκη νὰ προκαλοῦν τὸ ἀβίαστο ἐνδιαφέρον καὶ τὴν ἕλξη τῶν μαθητῶν, νὰ ἔχει σχέση μὲ τὸ οἰκογενειακό, κοινωνικό, πολιτισμικὸ καὶ θρησκευτικό τους περιβάλλον, νὰ μποροῦν οἱ μαθητὲς νὰ τὸ κατανοοῦν, νὰ αὐτενεργοῦν, μέσα ἀπὸ αὐτό, νὰ διαλέγονται μὲ ἀφορμὴ τὴ θεματολογία του, πολὺ δὲ περισσότερο νὰ ἐπεξεργάζονται μὲ χαρὰ τὶς γνώσεις ποὺ κομίζει καὶ νὰ ἀποδέχονται τὰ διδασκόμενα.
Ἡ σύγχρονη διδακτικὴ διαδικασία, ἐπίσης, ὁποιουδήποτε σχολικοῦ Μαθήματος ἀπαιτεῖ σύνδεση τῆς ὅλης μαθησιακῆς καὶ μορφωτικῆς διδασκαλίας μὲ τὴν ἡλικιακὴ ἀνάπτυξη τῶν μαθητῶν, μὲ τὶς ἀνάγκες, τὰ ἐνδιαφέροντα, τὴ συναισθηματικὴ καὶ τὴν ψυχική τους κατάσταση καθὼς καὶ μὲ τὶς μαθησιακές τους δυνατότητες.
Ἡ γνώση τῆς κατάστασης, στὴν ὁποία βρίσκεται ὁ μαθητής, ἀπὸ πλευρᾶς μαθησιακῆς ἑτοιμότητας, ἐπηρεάζει τὸν τρόπο καὶ τὴ μέθοδο συγγραφῆς καὶ διδασκαλίας, τὸ ἐπίπεδο τοῦ διαλόγου μέσα στὴν τάξη, τὸν τρόπο βοήθειας καὶ καθοδήγησης, ποὺ προσφέρει ὁ παιδαγωγός, ὅταν ὁ μαθητὴς προσπαθεῖ νὰ σκεφτεῖ, νὰ ἀναζητήσει, νὰ ἀναλύσει, νὰ κατανοήσει ἢ νὰ ἀνακαλύψει τὰ μορφωτικὰ ἀγαθά.
Τὰ τελευταῖα χρόνια, ὑπάρχουν ραγδαῖες ἐξελίξεις στὸν κόσμο ποὺ ζοῦμε, μὲ τὶς νέες ἰδιαιτερότητες ποὺ παρουσιάζει, σὲ ἐπίπεδο τεχνολογίας, συστημάτων πληροφορίας, οἰκονομίας, ἐπαγγελματικῆς κατάστασης ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν διαρκῶς διογκούμενη κρίση ἀξιῶν καὶ προτύπων.
Γι’ αὐτὸ θὰ πρέπει νὰ λαμβάνονται ὑπόψη, στὴ διαμόρφωση τοῦ σχολικοῦ ὑλικοῦ μαθήσεως, οἱ προσληπτικὲς καὶ ἑρμηνευτικὲς ἱκανότητες τοῦ ψυχικοῦ καὶ συναισθηματικοῦ ἐπιπέδου τοῦ μαθητῆ, προκειμένου νὰ εἶναι σὲ θέση νὰ παρακολουθεῖ καὶ νὰ ἀπαντᾶ μὲ διάκριση σ’ αὐτὲς τὶς μεταλλαγὲς καὶ τὶς ἐξελίξεις.
Μέχρι τώρα στὴν Ἑλλάδα, κυρίως οἱ Θεολόγοι ἦταν ἐκεῖνοι ποὺ δίδασκαν τὴν Ἠθικὴ συγκρότηση τῶν νέων (παλαιότερα δίδασκαν καὶ τὸ μάθημα τῆς Χριστιανικῆς Ἠθικῆς). Τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν καὶ στὴν Ἑλλάδα καὶ στὶς εὐρωπαϊκὲς χῶρες ἦταν ἐκεῖνο ποὺ πρόσφερε στούς/στὶς μαθητές/τριες τὰ βασικὰ ἠθικοκοινωνικὰ στοιχεῖα καὶ κριτήρια ζωῆς. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι τὸ ΣτΕ, μὲ Ἀπόφασή του (2019), ζητάει ἕνα μάθημα, π.χ. Ἠθικῆς, συναφὲς μὲ τὰ Θρησκευτικὰ γιὰ τοὺς μαθητές, ποὺ ἔχουν δικαίωμα τῆς ἀπαλλαγῆς ἀπὸ τὰ Θρησκευτικά. Δὲν ζήτησε ἕνα μάθημα συναφὲς μὲ μιὰ θεωρητικὴ φιλοσοφικὴ Ἠθική.
Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἀναγνωρίζεται ἡ πληρότητα τῆς ἠθικοκοινωνικῆς συγκρότησης ποὺ προσφέρει τὸ Μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν στοὺς νέους μας καὶ γι’ αὐτὸ προτείνεται ἕνα συναφές, ὡς πρὸς τὰ ἠθικοπνευματικὰ καὶ κοινωνικὰ ἀγαθά, Μάθημα Ἠθικῆς, τὸ ὁποῖο, ἐννοεῖται ὅτι θὰ εἶναι συναφές, ἀσυζητητί, καὶ ὡς πρὸς τὴ διδασκαλία του (ἀπὸ Θεολόγους), λόγῳ ἐμπειρίας καὶ συγγένειας, γιὰ νὰ προσφέρει ἀνάλογα, συναφῆ καὶ συγγενῆ, πρὸς αὐτὸ ποὺ προσφέρει τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν, προσδοκώμενα ἀποτελέσματα.
Διότι, στὴν πράξη, τί νὰ τὶς κάνει ὁ νέος τὶς θεωρίες καὶ τὶς ἰδέες τοῦ Κὰντ ἢ τοῦ Hobs, ποὺ δὲν ἐφαρμόζονται στὴν ζωὴ καὶ στὶς ἀναζητήσεις του καὶ σὲ ποιό ἐπίπεδο μποροῦν νὰ τὸν βοηθήσουν;
Πολὺ σημαντικὸς παράγοντας γιὰ τὴν ἐπιτυχία μιᾶς ἠθικῆς διδασκαλίας στὸ σχολεῖο ἀποτελεῖ ἡ ἀντίληψη ὅτι ὁ/ἡ μαθητής/τρια δὲν εἶναι ἕνα ταμιευτήριο γνώσεων, ἀλλὰ ἕνα πρόσωπο ἐλεύθερο, ξεχωριστὸ καὶ μοναδικό, τὸ ὁποῖο ἔχει ἀνάγκη ὄχι φιλοσοφικῶν θεωριῶν, ἀλλὰ δόμησης ἢ ἀναδόμησης τοῦ προσώπου του, τῆς ψυχῆς, τῆς καρδίας του, τοῦ λογισμικοῦ του, γιὰ νὰ μπορεῖ νὰ βοηθηθεῖ καὶ νὰ μπορέσει νὰ ἐλευθερωθεῖ ἀπὸ πάθη καὶ ἀδυναμίες, ποὺ θὰ τὸ δυσκολέψουν στὴ διαπροσωπικὴ ἠθικοπνευματικὴ σύνδεση μὲ τὸν συνάνθρωπο.
Ἡ προσωποκεντρικὴ θεώρηση τῆς ἀγωγῆς, τὰ τελευταῖα χρόνια, ἐπεξεργάζεται τὴν κατανόηση τοῦ ἀνθρώπου, ὡς ἑνιαίας καὶ ἀδιάσπαστης ψυχοσωματικῆς ἑνότητας.
Ἔτσι, ἐρευνᾶ τὴν κατεύθυνση ποὺ ἔχει λάβει ἡ παιδαγωγικὴ πράξη, ἔτσι ὥστε νὰ μπορεῖ νὰ συνδέει τὴ μαθησιακὴ διαδικασία μὲ τὴν ἡλικιακὴ ἀνάπτυξη ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν ψυχικὴ κατάσταση τοῦ νέου, μὲ τὰ ἐνδιαφέροντα, τὶς ἀνάγκες, τὶς ἰδιαιτερότητες καὶ τὰ προβλήματά του.
Ἡ θεωρητικὴ καὶ γνωσιοκρατικὴ κατεύθυνση, ποὺ ἔχει δοθεῖ στὴν παιδεία τὰ τελευταῖα χρόνια, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν ἐξέλιξη στὴν τεχνολογία, στὴν κοινωνία τῆς πληροφορίας καὶ στὴν ἀναζήτηση τῶν ἐπαγγελματικῶν καὶ βιοποριστικῶν πτυχῶν τῆς ζωῆς, δημιούργησε νέα δεδομένα καὶ νέες ἀνάγκες.
Ἔδειξε τὰ κενά, ποὺ δημιουργοῦνται στοὺς νέους καὶ τὶς ἀνυπέρβλητες δυσκολίες καὶ ἀδυναμίες ποὺ ἔχουν γιὰ νὰ μποροῦν, ἐπαρκῶς, νὰ ἀντιμετωπίζουν ἐπικίνδυνες καταστάσεις καὶ ἀνάγκες, ποὺ δημιουργοῦνται στὴ ζωή.
Ἔτσι, ἄρχισαν νὰ συζητοῦνται τὰ προβλήματα, ποὺ δημιουργοῦνται μὲ τὴ μονομερῆ κατεύθυνση τῆς παιδείας καὶ ἡ ἀναγκαιότητα μιᾶς ἰσομεροῦς κατανομῆς τῶν σπουδῶν καὶ μιᾶς ἰσότητας καὶ ἐξισορρόπησης τῶν γνωστικῶν περιεχομένων μαθημάτων, ἀφ' ἑνός, μὲ θεωρητικὸ καὶ τεχνοκρατικὸ περιεχόμενο καί, ἀφ' ἑτέρου, μὲ ἀνθρωπιστικό, μὲ στόχο τὴν ὁλόπλευρη καὶ ἰσόρροπη κατάρτιση καὶ ἀγωγὴ τῶν μαθητῶν.
Αὐτὴ ἡ στροφὴ θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει μιὰ σημαντικὴ ἐπίδραση στὴ διαμόρφωση τοῦ ἤθους, τοῦ συναισθηματικοῦ κόσμου, τῶν προτύπων, τῶν πεποιθήσεων, τῶν στάσεων, τοῦ τρόπου ζωῆς καὶ ἀντίληψης τῶν μαθητῶν.
Εἴχαμε συζητήσει γιὰ ὅλα αὐτὰ μὲ κάποιους ἀπὸ τοὺς συναδέλφους ποὺ ἀνέλαβαν νὰ συγγράψουν τὰ Προγράμματα τῆς Ἠθικῆς, ἀλλὰ διαπιστώνουμε ὅτι, τελικά, ἔδωσαν σὲ αὐτὰ μιὰ θεωρητικὴ καὶ φιλοσοφικὴ κατεύθυνση, ποὺ τὰ ἀποξενώνει ἀπὸ τὴν Ἠθικὴ ποὺ ζεῖ ὁ ἑλληνικὸς λαός, ὡς τρόπο σκέψης, συνείδησης καὶ συμπεριφορᾶς, δηλαδή, ἀπὸ τὴν γνωστὴ σὲ ὅλους βίωση τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόσεων τοῦ Ἑλληνισμοῦ.
Δὲν προτείνουμε, βέβαια, ὅπως κάποιοι ἄλλοι, τὸν παραμερισμὸ τοῦ μαθήματος τῆς Ἠθικῆς καὶ τὴν ἀντικατάστασή το μὲ ἕνα θρησκειολογικό – οὐδέτερο – πληροφοριακὸ Μάθημα, ἀλλὰ τὴν ἀναμόρφωση τῶν ἴδιων τῶν (3) Νέων Προγραμμάτων τῆς Ἠθικῆς, γιὰ νὰ γίνουν πιὸ προσιτά, πιὸ οἰκεῖα, πιὸ συγγενῆ στὴν ἑλληνικὴ πολιτισμικὴ καὶ πνευματικὴ φυσιογνωμία, ταυτότητα καὶ συνείδηση τῆς μαθητιώσας νεολαίας τῆς Πατρίδας μας. Θὰ ἐπανέλθουμε!
