Stefan Zweig
H ΟΜΟΙΟΓΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
http://kainashmainonta.blogspot.com/2015/12/stefan-zweig-1925.html
Ἡ ὁμοιογενοποίηση τοῦ Κόσμου.
Κατὰ τὰ τελευταῖα χρόνια ἡ ἐντονότερη ἐντύπωση ποὺ μᾶς μένει ὕστερ΄ ἀπὸ κάθε ταξίδι, παρὰ τὶς ἐπί μέρους ἀπολαύσεις ποὺ μᾶς χαρίζει, εἶναι κάποιος φόβος μπροστὰ στὴν ὁμογενοποίηση τοῦ Κόσμου. Τὰ πάντα γίνονται ὁλοένα πιὸ ὁμοιόμορφα στὶς ἐξωτερικές τους ἐκφάνσεις, τὰ πάντα ἰσοπεδώνονται σ' ἕνα ὁμοιόμορφο πολιτισμικὸ σχῆμα. Τὰ χαρακτηριστικὰ τῶν ἐπί μέρους λαῶν ξεθωριάζουν, ἡ ἐθνικὰ διαφοροποιημένη ἐνδυμασία δίνει τὴ θέση της σ' ἕνα τυποποιημένο ντύσιμο, οἱ συνήθειες διεθνοποιοῦνται. Οἱ χῶρες μοιάζουν ὅλο καὶ περισσότερο νά 'χουν γλιστρήσει ταυτόχρονα ἡ μία μέσα στὴν ἄλλη· ἡ δραστηριότητα καὶ ἡ ζωντάνια τοῦ ἀνθρώπου παίρνει μία μόνο μορφὴ· οἱ πόλεις μοιάζουν ὅλο καὶ πιὸ πολὺ μεταξύ τους. Τὸ Παρίσι ἔχει κατὰ τὰ τρία τέταρτα γίνει Ἀμερική, Βιέννη, Βουδαπέστη: τὸ ἄρωμα τῆς ἰδιαιτερότητας διαρκῶς ἐξατμίζεται σὲ ὅλους τοὺς πολιτισμούς, το πολύχρωμο φύλλωμα τοὺς πέφτει ὅλο πιὸ γρήγορα ἀποκαλύπτοντας τὸ γκρίζο χρῶμα τῶν ἐμβόλων στὴ μοντέρνα παγκόσμια μηχανὴ ὁρατὸ κάτω ἀπὸ τὸ ραγισμένο βερνίκι.
Αὐτὴ ἡ διαδικασία ὑπῆρξε γιὰ ἕνα μεγάλο διάστημα ὑπόγεια: πρὶν ἀπὸ τὸν πόλεμο ὁ Βάλτερ Ρατενάου εἶχε προφητεύσει ὅτι ἡ βιομηχανοποίηση τῆς ζωῆς, αὐτὴ ἡ κυριαρχία τῆς τεχνολογίας, θὰ γινόταν ἡ σημαντικότερη πλευρὰ τῆς ἐποχῆς μας. Ποτὲ ὅμως οἱ ἐξωτερικὲς ἐκδηλώσεις τοῦ τρόπου ζωῆς μας δὲν εἶχαν βυθιστεῖ τόσο ἀπότομα, τόσο ζοφερὰ στὴν ὁμοιομορφία ὅπως κατὰ τὰ λίγα τελευταῖα χρόνια. Ἂς τὸ ποῦμε ξεκάθαρα! Εἶναι ἴσως τὸ πιὸ κρίσιμο φαινόμενο τοῦ καιροῦ μας.
Τὰ συμπτώματα. Θὰ μποροῦσε κανείς, προκειμένου νὰ κάνει τὸ πρόβλημα εὐδιάκριτο, νὰ ἀναφέρει ἑκατοντάδες συμπτώματα. Θὰ διαλέξω στὰ γρήγορα λίγα μόνο ἀπὸ τὰ πιὸ γνωστὰ ἀδιαφιλονίκητα παραδείγματα γιὰ νὰ δείξω πὼς παλαιὲς καὶ σημαντικὲς συνήθειες ἔχουν ὁμοιογενοποιηθεῖ καὶ ἀποστειρωθεῖ κατὰ τὴν τελευταία δεκαετία.
Ἡ πιὸ σημαντικὴ ἀπ' αὐτὲς τὶς συνήθειες εἶναι ὁ χορός. Δύο ἢ καὶ τρεῖς δεκαετίες πίσω, ὁ χορὸς ἐξακολουθοῦσε νὰ εἶναι κάτι ποὺ διαφοροποιοῦσε τὰ ἔθνη καὶ τὶς προσωπικὲς προτιμήσεις τῶν ἀτόμων. Στὴ Βιέννη χόρευαν βάλς, στὴν Οὑγγαρία τσάρντας, στὴν Ἱσπανία μπολέρο - χοροὺς τονισμένους σὲ ἀμέτρητουςδιαφορετικούς ρυθμοὺς καὶ μελωδίες ποὺ διαμόρφωναν τόσο τὸ πνεῦμα ἑνὸς καλλιτέχνη ὅσο καὶ τὸ πνεῦμα ἑνὸς ἔθνους. Σήμερα ἑκατομμύρια ἄνθρωποι ἀπὸ τὸ Καίηπ Τάουν ὡς τὴ Στοκχόλμη κι ἀπ' τὸ Μπουένος Ἄιρες ὡς τὴν Καλκούτα χορεύουν τὸν ἴδιο χορὸ πάνω στὶς ἴδιες λαχανιαστές, ἀπρόσωπες μελωδίες. Ἡ σχετικὴ διαδικασία ἀρχίζει τὴν ἴδια ὥρα. Ὅπως ὁ μουεζίνης σὲ μιὰ χώρα τῆς Ἀνατολῆς καλεῖ χιλιάδες σὲ μιὰ ἑνιαία συλλογικὴ προσευχὴ κατὰ τὴ δύση τοῦ ἡλίου - ὅμοια μ' ἐκεῖνες τὶς εἴκοσι λέξεις τοῦ μουεζίνη, εἴκοσι χτύποι στὶς πέντε τὸ ἀπόγευμα καλοῦν τοὺς ἀνθρώπους τοῦ δυτικοῦ κόσμου στὸ ἴδιο τελετουργικό. Ποτὲ ἄλλοτε, παρ' ἐκτὸς σὲ ὁρισμένες ἐκκλησιαστικὲς τελετουργίες, διακόσια ἑκατομμύρια ἄνθρωποι δὲν ἔφτασαν σὲ τέτοια ἐντυπωσιακὴ συγχρονικότητα καὶ ὁμοιομορφία ὅπως στὸ χορευτικὸ στὺλ ποὺ χρησιμοποιεῖ ἡ λευκὴ φυλὴ σὲ Ἀμερική, Εὐρώπη καὶ ἀποικίες.
Ἕνα δεύτερο παράδειγμα εἶναι ἡ μόδα. Ποτὲ πρὶν δὲν εἶχε φανεῖ τέτοια χτυπητὴ ὁμοιομορφία σὲ ὅλες τὶς χῶρες ὅπως στὴν ἐποχή μας. Κάποτε χρειαζόταν καιρὸς γιὰ νὰ φτάσει μιὰ μόδα ἀπὸ τὸ Παρίσι σὲ ἄλλες χῶρες ἢ γιὰ νὰ περάσει ἀπὸ τὰ κέντρα στὴν ὕπαιθρο. Κάποια σύνορα προστάτευαν τοὺς ἀνθρώπους καὶ τὶς συνήθειές τους ἀπὸ τὶς τυραννικὲς ἀπαιτήσεις τῆς μόδας. Σήμερα ἡ δικτατορία της γίνεται παγκόσμια μέσα σὲ μιὰ στιγμή. Ἡ Νέα Ὑόρκη διατάζει κοντὸ μαλλὶ γιὰ τὶς γυναῖκες: ἐντὸς μηνὸς 50 ἢ 100 ἑκατομμύρια γυναικεῖες χαῖτες πέφτουν στὸ πάτωμα σὰν νὰ θερίστηκαν ἀπὸ τὸ ἴδιο δρεπάνι. Κανένας αὐτοκράτορας, κανένας μέγας χὰν στὴν παγκόσμια ἱστορία δὲν γνώρισε ποτὲ μαρόμοια ἰσχύ, καμία θρησκευτικὴ ἐντολὴ δὲν ἐκτελέστηκε μὲ παρόμοια ταχύτητα. Ὁ χριστιανισμὸς καὶ ὁ σοσιαλισμὸς χρειάστηκαν αἰῶνες καὶ δεκαετίες γιὰ νὰ κερδίσουν τοὺς ὀπαδούς τους, γιὰ νὰ ἐπιβάλουν τὶς ἐντολές τους σ' ἕνα τόσο μεγάλο πλῆθος ἀνθρώπων σὰν αὐτὸ ποὺ ἕνας παριζιάνος ράφτης ὑποδουλώνει μέσα σὲ ὀκτὼ μέρες.
Τρίτο παράδειγμα: ὁ κινηματογράφος. Γι' ἄλλη μιὰ φορά, ἀπόλυτος ταυτοχρονισμὸς σὲ ὅλες τὶς χῶρες καὶ ὅλες τὶς γλῶσσες, καλλιέργεια τῆς ἴδιας λειτουργίας, τοῦ ἴδιου γούστου (ἢ ἔλλειψης γούστου) στὶς μᾶζες κατὰ δεκάδες ἑκατομμυρίων. Πρόκειται γιὰ πλήρη ἀκύρωση κάθε ἀτομικότητας ἂν καὶ οἱ βιομήχανοι ἐκθειάζουν μὲ ὑπερηφάνεια τὶς ταινίες τους ὡς ἐθνικές! Οἱ Νιμπελοῦνγκεν θριαμβεύουν στὴν Ἰταλία καὶ ὁ Μὰξ Λίντερ ἀπὸ τὸ Παρίσι στὶς πιὸ γερμανικές, στὶς πιὸ ἐθνικιστικὲς περιφέρειες. Κι ἐδῶ ἐπίσης τὸ μαζικὸ ἔνστικτο εἶναι πιὸ ἰσχυρὸ καὶ πιὸ ἀπολυταρχικὸ ἀπὸ τὴ σκέψη. Ἡ θριαμβικὴ ἐμφάνιση τοῦ Τζάκι Κούγκαν ὑπῆρξε πιὸ ἔντονη ἐμπειρία στὶς μέρες μᾶς ἀπ' ὅτι ὁ θάνατος τοῦ Τολστόϊ πρὶν εἴκοσι χρόνια.
Τέταρτο παράδειγμα εἶναι τὸ ραδιόφωνο. Ὅλες οἱ ἐπινοήσεις του ἔχουν τὸ ἴδιο νόημα: ταυτοχρονισμός. Λονδρέζοι, Παριζιάνοι, Βιεννέζοι ἀκοῦνε τὴν ἴδια στιγμὴ τὸ ἴδιο πρᾶγμα, καὶ οἱ ὑπερφυσικὲς διαστάσεις αὐτοῦ του ταυτοχρονισμοῦ, αὐτῆς τῆς ὁμοιομορφίας εἶναι μεθυστικές. Προκαλεῖται μ' ὅλα αὐτὰ τὰ τεχνολογικὰ θαύματα μιὰ μέθη, μιὰ ζάλη στὶς μᾶζες, καὶ ταυτόχρονα μιὰ ἀπέραντη ἠρεμία στὴν ψυχή, μιὰ ἐπικίνδυνη ἐκμαύλιση τοῦ ἀτόμου ποὺ περιέρχεται σὲ κατάσταση παθητικότητας. Κι ἐδῶ πάλι, ὅπως στὸν χορό, στὴ μόδα καὶ στὸν κινηματογράφο, τὸ ἄτομο στέργει σ' ἕνα ἀγελαῖο γοῦστο ποὺ εἶναι παντοῦ τὸ ἴδιο, δὲν κάνει πλέον ἐπιλογὲς ποὺ συμφωνοῦν μὲ τὸ ἐσώτερο εἶναι του ἀλλὰ ἐπιλογὲς ποὺ συμφωνοῦν μὲ τὴ γνώμη ὅλου τοῦ κόσμου.
Θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ἀναφέρει πολλὰ τέτοια συμπτώματα ποὺ ἔτσι κι ἀλλιῶς πολλαπλασιάζονται μέρα τὴ μέρα. Ἡ αἴσθηση αὐτονομίας σὲ ζητήματα ἀπόλαυσης πνίγεται σὺν τῷ χρόνῳ. Σὲ λίγο πιὸ εὔκολο θὰ μᾶς εἶναι νὰ μιλᾶμε γιὰ τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ ἀπὸ κοινοῦ μοιράζονται οἱ πολιτισμοὶ παρὰ γιὰ τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ τοὺς διαφοροποιοῦν μεταξύ τους.
Οἱ συνέπειες. Τὸ ὁλοκληρωτικὸ τέλος τῆς ἀτομικότητας. Δὲν εἶναι ἄμοιρο συνεπειῶν τὸ γεγονὸς ὅτι μπορεῖ καθένας νὰ ντύνεται τὸ ἴδιο, ὅτι ὅλες οἱ γυναῖκες μποροῦν νὰ ἐμφανίζονται μὲ τὸ ἴδιο ντύσιμο, τὸ ἴδιο μακιγιάζ: ἡ μονοτονία διαπερνάει τὴν ἐπιφάνεια καὶ προχωρεῖ κατ' ἀνάγκην βαθύτερα. Τὰ πρόσωπα γίνονται ἴδια ὑπὸ τὴν ἐπήρρεια τῶν ἴδιων παθῶν, τὰ σώματα ἐξομοιώνονται μεταξύ τους μέσ' ἀπὸ τὴν πρακτικὴ τῶν ἴδιων σπόρ, καθὼς καὶ τὰ πνεύματα ποὺ μοιράζονται τὰ ἴδια ἐνδιαφέροντα. Ἀσυνείδητα προκύπτει μιὰ ψυχικὴ ἰσοδυναμία, δημιουργεῖται μιὰ μαζικὴ ψυχὴ ἀπὸ τὴν αὔξουσα τάση πρὸς τὴν ὁμοιομορφία, παρατηρεῖται ἀτροφία τοῦ νευρικοῦ συστήματος ἐπ' ὠφελείᾳ τοῦ μυϊκοῦ, ἐξάλειψη τῆς ἀτομικότητας ἐπ' ὀφελείᾳ τῆς μαζικότητας. Ἡ συζήτηση, ἡ τέχνη τοῦ λέγειν εὐτελίζεται καὶ χάνεται στὴ γελοιότητα, τὸ θέατρο ἐκχυδαΐζεται σὲ σινεμὰ· ἡ λογοτεχνία γίνεται ἡ μόδα τῆς στιγμῆς, τὸ "σουξὲ τῆς χρονιᾶς". Ἤδη ὅπως συμβαίνει στὴν Ἀγγλία, τὰ βιβλία δὲ γράφονται μόνο γιὰ νὰ διαβαστοῦν ἀλλὰ γιὰ νὰ γίνουν τὰ "βιβλία τῆς σαιζόν", ὅπως μιὰ νέα ραδιοφωνικὴ ἐπιτυχία ποὺ μεταδίδεται ταυτόχρονα ἀπ' ὅλους του εὐρωπαϊκοὺς σταθμοὺς καὶ ἀκυρώνη τὴν προηγούμενη. Καὶ ἀφοῦ τὰ πάντα συνδέονται μὲ τὸ ὅσο τὸ δυνατὸν λιγότερο ξόδεμα χρόνου, ὁ πνευματικὸς μαρασμὸς γίνεται μεγαλύτερος: ἡ αὐθεντικὴ μόρφωση - ἡ ὑπομονετικὴ συσσώρευση νοήματος κατὰ τὴν πορεία τῆς ζωῆς - γίνεται ὄντως ἕνα πολὺ σπάνιο φαινόμενο στὴν ἐποχή μας, ὅπως ἀκριβῶς κάθε τι ποὺ μπορεῖ νὰ ἐπιτευχθεῖ μόνο μὲ ἀτομικὴ ἄσκηση.
Ἡ προέλευση. Ἀπὸ ποὺ ξεκίνησε αὐτὸ τὸ φοβερὸ κῦμα ποὺ ἀπειλεῖ νὰ παρασύρει κάθε χρῶμα, κάθε ἰδιαιτερότητα ἀπὸ τὴ ζωή; Ὅποιος ἔχει ζήσει κάποτε ἐκεῖ, γνωρίζει ποιά εἶναι ἡ πηγὴ αὐτοῦ τοῦ φαινομένου: ἡ Ἀμερική. Οἱ ἱστορικοὶ τοῦ μέλλοντος θὰ ἀναφέρουν κάποια μέρα τὴ σελίδα ποὺ ἀκολούθησε τὸν μεγάλο εὐρωπαϊκὸ πολιτισμὸ ὡς ἀπαρχὴ τῆς κατάκτισης τῆς Εὐρώπης ἀπὸ τὴν Ἀμερική. Ἤ, ἀκριβέστερα, ἡ κατάκτηση ἤδη προχωρεῖ ὑπογείως καὶ ἐμεῖς ἁπλῶς δὲν τὴν πήραμε εἴδηση (οἱ κατακτημένοι λαοὶ εἶναι πάντοτε βραδύνοες). Στὶς εὐρωπαϊκὲς χῶρες ἡ λήψη μιᾶς ἐπιταγῆς σὲ δολάρια ἐξακολουθεῖ νὰ θεωρεῖται λόγος πανηγυρισμοῦ. Συνεχίζουμε νὰ ξεγελιόμαστε μὲ ψευδαισθήσεις σχετικὰ μὲ τοὺς φιλανθρωπικοὺς καὶ οἰκονομικοὺς στόχους τῆς Ἀμρικῆς. Στὴν οὐσία, γινόμαστε ἀποικίες της ὡς πρὸς τὸν τρόπο ζωῆς, ὑπόδουλοι σὲ μιὰ ἰδέα βαθύτατα ξένη πρὸς τὴν Εὐρώπη: τὴν ἰδέα τῆς μηχανῆς.
Ὡστόσο ἡ οἰκονομικὴ ὑποταγή μας μοιάζει στὰ μάτια μου λιγότερο σημαντικὴ ἀπὸ τόν πνευματικὸ κίνδυνο. Ἡ ἀποικιοποίηση τῆς Εὐρώπης δὲν θὰ εἶναι τόσο φοβερὴ ἀπὸ πολιτικὴ ἄποψη· γιὰ τὶς δουλικὲς ψυχὲς κάθε σκλαβιὰ εἶναι ἤπια, ὅσο γιὰ τὶς ἐλεύθερες γνωρίζουν πῶς νὰ διατηροῦν τὴν ἐλευθερία τους. Ὁ πραγματικὸς κίνδυνος γιὰ τὴν Εὐρώπη εἶναι κατ' ἐμὲ θέμα πνεύματος, θέμα εἰσαγωγῆς τῆς ἀμερικανικῆς πλήξης, αὐτῆς τῆς φοβερῆς εἰδικῆς πλήξης ποὺ βασιλεύει ἐκεῖ σὲ κάθε γωνιὰ καὶ σὲ κάθε σπίτι, σ' ὅλους τοὺς ἀριθμημένους δρόμους αὐτῆς τῆς χώρας. Ἡ πλήξη ἐκείνη ποὺ δὲν προέρχεται, ὅπως στὴν προγενέστερη εὐρωπαϊκὴ παραλλαγή της, ἀπὸ τὴ χαλαρὴ κατάσταση κάποιου ποὺ κάθεται σ' ἕνα παγκάκι τοῦ πάρκου παίζοντας ντόμινο καὶ καπνίζοντας - ἕνα τεμπέλικο σκότωμα τῆς ὥρας πράγματι, ἀλλὰ ὄχι ἐπικίνδυνο. Ἡ ἀμερικανικὴ πλήξη εἶναι ἀσίγαστη, νευρικὴ καὶ ἐπιθετικὴ· ξεσπάει σὲ ἔξαλλη βιάση, ἀναζητεῖ τὴ νάρκωση στὰ σπὸρ καὶ στὴν ἔνταση τῶν αἰσθήσεων. Ἔχει χάσει τὸν παιγνιώδη χαρακτῆρα της καὶ τρέχει σὲ μιὰ φρενήρη φυγὴ πρὸς τὰ ἐμπρὸς κυνηγημένη ἀπὸ τὸ χρόνο. Ἐπινοεῖ πάντα καινούργια τεχνάσματα γιὰ τὸν ἑαυτό της, ὅπως τὸν κινηματογράφο καὶ τὸ ραδιόφωνο, γιὰ νὰ θρέψει τις πεινασμένες αἰσθήσεις τῆς μὲ τροφὴ μαζικῆς κατανάλωσης καὶ μετατρέπει αὐτὸ τὸ κοινὸ ἐνδιαφέρον γιὰ ψυχαγωγία σὲ συμφέρον τῶν τραπεζῶν καὶ τῶν τράστ.
Ἡ Ἀμερικὴ εἶναι ἡ πηγὴ τοῦ τρομεροῦ αὐτοῦ κύματος ὁμοιομορφίας ποὺ δίνει στοὺς πάντες καὶ στὸν καθένα χωριστὰ τὸ ἴδιο πρᾶγμα: τὶς ἴδιες φόρμες ἐργασίας γιὰ τὴν προστασία τοῦ σώματος, τὸ ἴδιο βιβλίο σὲ κάθε χέρι, τὸ ἴδιο μολύβι στὰ δάχτυλα, τὴν ἴδια συζήτηση στὰ χείλη, καὶ τὸ ἴδιο αὐτοκίνητο ἀντὶ γιὰ πόδια. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ τοῦ κόσμου, ἀπὸ τὴ Ρωσία, ἡ ἴδια βούληση γιὰ μονοτονία πιέζει ἀπειλητικὰ μὲ διαφορετικὴ μορφή: ἡ βούληση γιὰ τὴν κατάτμηση τοῦ ἀτόμου, γιὰ τὴν ὁμοιομορφία των κοσμοαντιλήψεων, ἡ ἴδια φοβερὴ βούληση γιὰ ὁμοιογενοποίηση. Ἡ Εὐρώπη παραμένει τὸ ἔσχατο ὁδόφραγμα ἀτομικῆς ἐλευθερίας καί, ἴσως τῆς τελευταίας σπασμωδικῆς ἀντίστασης τῶν λαῶν - ὁ ρωμαλέος ἐθνικισμός μας, παρ' ὅλο τὸν παραλογισμό του ἐκφράζει ὡς ἕνα βαθμὸ μιὰ φλογερὴ ἀσυνείδητη ἐξέγερση, μιὰ ἔσχατη ἀπεγνωσμένη προσπάθεια ν' ἀμυνθεῖ ἐναντίον τῆς ἰσοπέδωσης. Ἀλλ' αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ σπασμωδικὴ ἀντίσταση προδίδει καὶ τὴν ἀδυναμία μας. Ἡ Ρώμη, τὸ πνεῦμα τῆς νηφαλιότητας, ἔχει ἤδη ἀρχίσει νὰ σαρώνει ἀπὸ τὸ τραπέζει τοῦ χρόνου τὴν Εὐρώπη, τὴν τελευταία Ἑλλάδα στὴν Ἱστορία.
Ἡ ἄμυνα. Τί νὰ κάνουμε τώρα; Ξυπνῆστε τὸ Καπιτώλιο, καλέστε τὸ λαό: "Στὰ χαρακώματα, οἱ βάρβαροι ἔρχονται ν' ἀφανίσουν τὸν κόσμο μας!" Ξαναφωνάξτε πιὸ δυνατὰ τώρα τὰ λόγια τοῦ Καίσαρα: "Λαοὶ τῆς Εὐρώπης, ὑπερασπίστε τὰ πιὸ ἱερά σας κεκτημένα!" Ὄχι δὲν εἴμαστε πλέον τόσο ἀφελεῖς ὥστε νὰ πιστεύουμε ὅτι μὲ συνδέσμους, βιβλία καὶ διακυρήξεις μποροῦμε ν' ἀντισταθοῦμε ἐναντίον μιᾶς τόσο τερατώδους παγκοσμίων διαστάσεων τάση πρὸς ὁμοιογενοποίηση.
Ὅ,τι κι ἂν γράφουμε εἶν' ἕνα χαρτὶ στὸν ἄνεμο. Ὅ,τι κι ἂν γράφουμε δὲν φτάνει στοὺς ποδοσφαιριστὲς καὶ τοὺς λαμπεροὺς χορευτές, ἀλλὰ κι ἂν ἔφτανε δὲ θὰ τὸ καταλάβαιναν πλέον. Σὲ ὀλ' αὐτὰ γιὰ τὰ ὁποῖα ἐλάχιστα μίλησα, στὸν κινηματογράφο, τὸ ραδιόφωνο, τὸν χορό, σὲ ὀλ' αὐτὰ τὰ νέα μέσα μαζικοποίησης τῆς ἀνθρωπότητας, ὑπάρχει μιὰ τεράστια δύναμη ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ ὑπερνικήσουμε. Γιατί ὀλ' αὐτὰ ἐκπληρώνουν τὸ ὕψιστο ἰδεῶδες τοῦ μέσου ὅρου: προσφέρουν διασκέδαση χωρὶς νὰ ἀπαιτοῦν προσπάθεια. Καὶ ἡ ἀνυπέρβλητη δύναμη τοὺς ἔγκειται στὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι πρωτοφανῶς βολικά. Τοὺς καινούργιους χοροὺς μπορεῖ κανείς τα τοὺς μάθει στὴ χαζότερη σερβιτόρα μέσα σὲ τρεῖς ὧρες· ὁ κινηματογράφος θέλγει τοὺς ἀγράμματους καὶ δὲν ἀπαιτεῖ ἀπὸ αὐτοὺς ἴχνος μόρφωσης· γιὰ ν' ἀπολαύσει κανεὶς τὸ ραδιόφωνο ἀρκεῖ νὰ πάρει ἀπὸ τὸ τραπέζι τὸ ἀκουστικὸ καὶ νὰ τὸ φέρει στ' αὐτί του - ἐναντίον μιᾶς τέτοιας εὐκολίας μάταια θὰ ἀγωνίζονταν ἀκόμα καὶ θεοί. Ὅποιος δὲν ἀπαιτεῖ παρὰ τὸ μίνιμουμ διανοητικῆς, σωματικῆς καὶ ἠθικῆς προσπάθειας προώρισται νὰ θριαμβεύει μέσα στὶς μᾶζες, διότι οἱ πολλοὶ εἶναι φανατικὰ ὑπὲρ τῆς ἐλάχιστης προσπάθειας· ὅποιος ἐξακολουθεῖ ν' ἀπαιτεῖ αὐτονομία, ἀνεξαρτησία κρίσεως, προσωπικότητα - ἀκόμα καὶ στὴ διασκέδαση - φαίνεται γελοῖος ἀπέναντι σὲ μιὰ τέτοια τερατωδῶς ἀνώτερη δύναμη. Ἐὰν ἡ ἀνθρωπότητα ἀφήνεται σήμερα νὰ γίνεται ὁλοένα πιὸ πληκτικὴ καὶ μονότονη, τοῦτο πραγματικὰ δὲν εἶναι παρὰ ἡ πιὸ βαθειὰ ἐπιθυμία της. Ἡ αὐτόνομη συμπεριφορὰ καθὼς καὶ ἡ ἀπόλαυση τῆς ζωῆς γίνεται ἐφεξῆς ὁ σκοπὸς τόσο λίγων ἀνθρώπων ὥστε οἱ περισσότεροι δὲν ἀντιλαμβάνονται πὼς γίνονται ἐλάχιστα σωματίδια μιᾶς γιγαντιαίας δύναμης. Ἔτσι λούζονται μέσα στὸ θερμὸ ρεῦμα ποὺ τοὺς ξεβράζει στὸ ἀσήμαντο καὶ στὴ μονοτονία. Περιέρχονται σὲ κατάσταση δουλείας, ruere in servitium κατὰ τὴ φράση τοῦ Καίσαρα - αὐτὸ τὸ πάθος γιὰ αὐτοδιάλυση ἔχει καταστρέψει ὅλα τὰ ἔθνη. Τώρα εἶναι ἡ σειρὰ τῆς Εὐρώπης: ὁ παγκόσμιος πόλεμος ἦταν ἡ πρώτη φάση αὐτῆς τῆς καταστροφῆς - ἡ ἑπόμενη εἶναι ἡ ἀμερικανοποίηση
Πρώτη δημοσίευση: "Die Monotonisierung der Welt", Berliner Börsen Coursier (1 Febr. 1925)
