Ἰωάννου Κ. Ἀγγελοπούλου
"Ἀπὸ τὸ κατ’ εἰκόνα στὴν εἰκόνα"[1]
περιοδικὸ Ἀκτῖνες (2025) σσ. 73-85
1. Εἰσαγωγὴ
Τὴν Κυριακὴ τῆς Ὀρθοδοξίας, τὴν πρώτη Κυριακὴ τῶν Νηστειῶν, δηλαδὴ τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, ἡ Ἐκκλησία μας ἑορτάζει καὶ πανηγυρίζει ἀπὸ τὸ ἔτος 843 μ.Χ. τὴν ἀναστήλωσι τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἐν δόξῃ καὶ τιμῇ. Μὲ τὴν εὐκαιρία αὐτή, γίνεται προσέγγισις στὴν θεολογία τῶν ἁγίων εἰκόνων, ὅπως αὐτὴ διετυπώθη στὴν Ἱερὰ Παράδοσι τῆς Ἐκκλησίας μας καὶ ἔλαβε τὸ κῦρος τῆς Ζ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου τὸ ἔτος 787 μ.Χ.
2. Ἡ θεολογία τῆς εἰκόνος
α. Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων θεμελιώνεται στὴν διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας ὅτι στὴν Ἁγία Τριάδα τὸ πρόσωπο τοῦ Θεοῦ Πατρὸς εἶναι ἀόρατο, ἐνῷ τὸ πρόσωπο τοῦ Θεοῦ Υἱοῦ, ἐπειδὴ ἐνηθρώπησε, κατέστη ὁρατὸ καὶ ἀντιληπτὸ ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους. Κατὰ τὴν διδασκαλία τοῦ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου «Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε· ὁ μονογενὴς υἱὸς ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο»[2]. Κατὰ συνέπεια, ἡ γνῶσις τοῦ Θεοῦ Πατρὸς κατέστη δυνατὴ μέσῳ τοῦ Υἱοῦ Του, ὁ Ὁποῖος, ὅπως γράφει ὁ ἀπόστολος Παῦλος, «ἐστὶν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου»[3].
Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς διδάσκει αὐτὴν τὴν ἀλήθεια ὡς ἑξῆς: «Ἀλλ’ ἐπειδὴ περὶ εἰκόνος ὁ λόγος καὶ προσκυνήσεως, φέρε τὸν περὶ τούτων λόγον διευκρινήσωμεν. Εἰκὼν μὲν οὖν ἐστιν ὁμοίωμα χαρακτηρίζον τὸ πρωτότυπον μετὰ τοῦ καί τινα διαφορὰν ἔχειν πρὸς αὐτό· οὐ γὰρ κατὰ πάντα ἡ εἰκὼν ὁμοιοῦται πρὸς τὸ ἀρχέτυπον. Εἰκὼν τοίνυν ζῶσα, φυσικὴ καὶ ἀπαράλλακτος τοῦ ἀοράτου Θεοῦ ὁ Υἱὸς ὅλον ἐν ἑαυτῷ φέρων τὸν Πατέρα, κατὰ πάντα ἔχων τὴν πρὸς αὐτὸν ταυτότητα, μόνῳ δὲ διαφέρων τῷ αἰτιατῷ. Αἴτιον μὲν γὰρ φυσικὸν ὁ Πατήρ, αἰτιατὸν δὲ ὁ Υἱός· οὐ γὰρ πατὴρ ἐξ Υἱοῦ, ἀλλὰ Υἱὸς ἐκ Πατρός. Ἐξ αὐτοῦ γάρ, εἰ καὶ μὴ μετ’ αὐτὸν ἔχει τὸ εἶναι, ὅπερ ἐστὶν ὁ γεννήσας [74] Πατήρ»[4]. Κατὰ κυριολεξία εἰκὼν τοῦ Θεοῦ (Πατρός) εἶναι ὁ Μονογενής Του Υἱός.
β. Ὁ ἄνθρωπος δημιουργεῖται «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν» Θεοῦ ἀπὸ τὸν Τριαδικὸ Θεό[5]. Ἡ πλάσις τοῦ ἀνθρώπου γίνεται συμφώνως μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ τὴν μοναδικὴ εἰκόνα τοῦ Πατρός. Κατὰ ἀκρίβειαν ὁ ἄνθρωπος εἶναι πλασμένος «κατ’ εἰκόνα» τοῦ Θεοῦ, δηλαδὴ μὲ πρότυπό του τὸν Κύριο Ἰησοῦ Χριστό. Πάλι μᾶς διδάσκει ὁ ἱερὸς Δαμασκηνός: «Τίς πρῶτος ἐποίησεν εἰκόνα; Αὐτὸς ὁ θεὸς πρῶτος ἐγέννησε τὸν μονογενῆ υἱὸν καὶ λόγον αὐτοῦ, εἰκόνα αὐτοῦ ζῶσαν, φυσικήν, ἀπαράλλακτον χαρακτῆρα τῆς αὐτοῦ ἀιδιότητος, ἐποίησέ τε τὸν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα αὑτοῦ καὶ καθ’ ὁμοίωσιν»[6]. Βεβαίως, πολλὲς φορὲς καταχρηστικῶς ἀναφέρεται σὲ πολλὰ πατερικὰ κείμενα καὶ ὁ ἄνθρωπος ὡς «εἰκών» τοῦ Θεοῦ: «Πάντα καλὰ τὰ δημιουργήματα, ἀλλ’ οὐδὲν τούτων εἰκὼν τοῦ θεοῦ, μόνος δὲ ἄνθρωπος»[7].
γ. Δημιουργὸς τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ὁ Τριαδικὸς Θεὸς κατὰ τὴν πρώτη διήγησι τοῦ βιβλίου τῆς Γενέσεως[8], ἀλλὰ στὴν δευτέρα διήγησι ἀναφέρεται συγκεκριμένως τὸ πρόσωπο τοῦ Θεοῦ Λόγου, τοῦ ἀσάρκου εἰσέτι Χριστοῦ, ὁ Ὁποῖος κατὰ τὸ βιβλικὸ κείμενο «ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν»[9]. Ἡ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ, δηλαδὴ ὁ Χριστός, δημιουργεῖ κατ’ εἰκόνα της τὸν ἄνθρωπο, γι’ αὐτὸ καὶ σὲ εἰκονικὲς παραστάσεις τὸ πρόσωπο τοῦ Ἀδὰμ παρίσταται ὅμοιο μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ.
δ. Ἡ εἰκονομαχία ἐθεωρήθη στὴν οὐσία της ἀλλοίωσις τῆς Παραδόσεως καὶ χριστολογικὴ αἵρεσις. Στὰ χρόνια τῆς εἰκονομαχίας καὶ οἱ δύο πλευρὲς ἐπέκριναν τοὺς ἀντιπάλους των ὡς φθορεῖς τῆς Ἀποστολικῆς Παραδόσεως γιὰ τὴν ὕπαρξι καὶ τὴν χρῆσι τῶν ἱερῶν εἰκόνων. Ἐπισημαίνει στὰ κείμενά του ὁ ἱερὸς Δαμασκηνός: «Ὅτι δὲ οὐ νέον τὸ τῶν εἰκόνων ἐφεύρημα καὶ ἡ τούτων προσκύνησις, ἀλλ’ ἀρχαία τῆς ἐκκλησίας παράδοσις, δέχου τῶν γραφικῶν καὶ πατρικῶν χρήσεων τὸν ἑσμόν [=πλῆθος]»[10]. «∆εξώμεθα οὖν τὴν παράδοσιν τῆς ἐκκλησίας ἐν εὐθύτητι καρδίας καὶ [75] μὴ ἐν πολλοῖς λογισμοῖς… Μὴ καταδεξώμεθα νέαν πίστιν μαθεῖν ὡς κατεγνωσμένης τῆς τῶν ἁγίων πατέρων παραδόσεως»[11]. «Ὥσπερ γὰρ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἐγγράφως ἐκηρύχθη τὸ εὐαγγέλιον, οὕτως ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἀγράφως παρεδόθη τὸ εἰκονίζειν Χριστὸν τὸν σεσαρκωμένον θεὸν καὶ τοὺς ἁγίους, ὥσπερ καὶ προσκυνεῖν τὸν σταυρὸν καὶ κατ’ ἀνατολὰς ἑστῶτας προσεύχεσθαι»[12].
Τὴν ἰδία στᾶσι τηρεῖ καὶ ὁ ὅσιος Θεόδωρος ὁ Στουδίτης. Καὶ κατ’ αὐτὸν ἡ χρῆσις τῶν ἱερῶν εἰκόνων εἶναι «κεκρατηκὸς ἔθος»[13] τῆς Ἐκκλησίας καὶ δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὰ εἴδωλα. «Τίς γὰρ ἂν νοῦν ἔχων οὐ συνίει τὴν διαφορὰν εἰδώλου τε καὶ εἰκόνος· ὅτι τὸ μὲν σκότος, τὸ δὲ φῶς· καὶ τὸ μὲν πλάνον, τὸ δὲ ἀπλανές· καὶ τὸ μὲν τῆς πολυθεΐας, τὸ δὲ τῆς οἰκονομίας ἐνεργέστατον γνώρισμα;»[14]. Σημειώνει μελετητὴς τοῦ ὁσίου Θεοδώρου ὅτι: «Ὁ ὅσιος Θεόδωρος, θεμελιώνοντας τὴ θεολογικὴ διδασκαλία του περὶ τῶν ἱερῶν εἰκόνων, δίνει ἰδιαίτερο βάρος στὸ θεμέλιο λίθο τῆς θρησκευτικῆς πρακτικῆς τῆς προσκυνήσεως τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἀπὸ τὰ μέλη τῆς Ἐκκλησίας. Μὲ τὸν τρόπο αὐτό, ὁ ἱερὸς πατέρας ἐπιχειρεῖ νὰ καταδείξει ὅτι ἡ ἔρευνα τῆς παραδεδομένης θρησκευτικῆς πρακτικῆς τῆς προσκυνήσεως τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία, διὰ μέσου τῶν αἰώνων, ἐπαληθεύει τὴν ἄρρηκτη συνέχεια τῆς διδασκαλίας περὶ τῶν ἱερῶν εἰκόνων, ἀπὸ τοὺς πρώτους ἀποστολικοὺς χρόνους ἕως τὴ δική του ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποία ἀμφισβητεῖται ἡ διδασκαλία αὐτή. Ἡ συμβολὴ τῆς ἔρευνας αὐτῆς στὴν ἀπόδειξη τοῦ ὀρθοδόξου φρονήματος τῆς διδασκαλίας περὶ τῶν ἱερῶν εἰκόνων εἶναι ἰδιαιτέρως σημαντική, διότι ἀποκαλύπτει τὴν αὐτονόητη θέση αὐτῶν στὸν τρόπο ζωῆς καὶ συμπεριφορᾶς τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας. Κατ’ ἀκολουθία, τὸ βιωματικὸ στοιχεῖο, ποὺ χαρακτηρίζει τὴ θρησκευτικὴ πρακτικὴ τῆς προσκυνήσεως τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἐντὸς τοῦ χώρου τῆς Ἐκκλησί[76]ας, λειτουργεῖ συγχρόνως καὶ ὡς κριτήριο ἀληθείας καὶ βεβαίωση ὀρθοδοξίας τῆς διδασκαλίας περὶ τῶν ἱερῶν εἰκόνων»[15].
Ἡ δυνατότης τῆς εἰκονογραφίας τοῦ προσώπου τοῦ Χριστοῦ θεμελιώνεται στὸ ἕνα θεανθρώπινο πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ καὶ στὶς δύο φύσεις Του, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ ἀνθρωπίνη εἶναι περιγραπτή, καὶ αὐτὴ ἀποτυπώνεται στὶς εἰκόνες. Ὁ Κύριος, ὅμως, κατὰ τὴν διδασκαλία τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, εἶναι μὲ δύο φύσεις, θεία καὶ ἀνθρωπίνη, «ἀχωρίστως, ἀδαιρέτως, ἀτρέπτως καὶ ἀσυγχύτως» ἑνωμένες στὸ ἕνα καὶ μοναδικὸ πρόσωπο τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Πατρός. Κατὰ συνέπεια, ἀπεικονίζοντες τὴν ἀνθρωπίνη, πεπερασμένη καὶ περιγραπτὴ φύσι Του, παραπέμπομε καὶ στὴν ἀδιαιρέτως καὶ ἀχωρίστως ἑνωθεῖσα μὲ αὐτήν, μὴ περιγραπτὴ θεία φύσι Του. Στὴν οὐσία, ὅσοι ἀρνοῦνται τὴν ἀπεικόνισι τοῦ Χριστοῦ ἀρνοῦνται τὴν πραγματικότητα τῆς θείας ἐνανθρωπήσεώς Του. «Ἡ σάρκωση ὅμως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ σήμαινε συγχρόνως τὴ δυνατότητα τῆς περιγραφῆς του, ὡς πρὸς τὴν ἀνθρώπινη φύση του, γεγονὸς ποὺ ὄχι μόνο δὲν συνιστᾷ εἰδωλικὴ κατασκευή (ἐφόσον μετὰ τὴ σάρκωση καταργεῖται “πᾶν εἰδωλικὸν ὁμοίωμα”), ἀλλὰ τοὐναντίον ἀπόδειξη καὶ ὁμολογία τῆς ἐνανθρωπήσεώς του»[16]. Διδάσκει ὁ ὅσιος Θεόδωρος ὁ Στουδίτης: «Ἐπεὶ δὲ δι’ ἄκραν ἀγαθότητα εἰς ἀνθρωπείαν φύσιν ἐλήλυθε, γενόμενος καθ’ ἡμᾶς ὁ εἷς τῆς Τριάδος· καὶ γέγονε τῶν ἀμίκτων μίξις, καὶ τῶν ἀκράτων κρᾶσις, ἤτοι τοῦ ἀπεριγράπτου πρὸς τὸ περιγεγραμμένον· τοῦ ἀπείρου πρὸς τὸ πεπερασμένον· τοῦ ἀορίστου πρὸς τὸ διωρισμένον· τοῦ ἀσχηματίστου πρὸς τὸ εὐσχηματισμένον· ὃ καὶ παράδοξον· διὰ τοῦτο Χριστὸς εἰκονίζεται, καὶ ὁ ἀόρατος ὁρᾶται· καὶ φυσικὴν περιγραφὴν καταδέχεται τοῦ σφετέρου σώματος, ὁ τῇ οἰκείᾳ θεότητι ὑπάρχων ἀπερίγραπτος»[17].
Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ καὶ δὲν ἔχει καμμία σχέσι ἡ ἀπεικόνισις τοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ μὲ τὴν κατασκευὴ εἰδώλων, τὴν ὁποία ἀπηγόρευε ρητῶς ἡ Παλαιὰ Διαθήκη. «Εἶναι λοιπὸν φανερὸ ὅτι ἡ σχέση κοινωνίας (ὑποστατικὴ ὁμοίωση καὶ ταυτότητα) ἀλλὰ καὶ διακρίσεως (ὀντολογικοῦ χαρακτήρα) μεταξὺ εἰκόνας καὶ πρωτοτύπου, ἀποκλείει τὴν ὁποιαδήποτε σχέση μεταξὺ εἰκόνας καὶ εἰδώλου, ἐφόσον στὸ εἴδωλο συμβαίνει ἀναπόφευκτα ταύτιση ὕλης καὶ εἰδωλικῆς ἀπεικονίσεως»[18].
[77] Πάλιν ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς διασαφηνίζει τὴν διδαχὴ τῆς Ἀποστολικῆς Παραδόσεως τῆς Ἐκκλησίας μας. «Εἰ μὲν γὰρ τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου εἰκόνα ἐποιοῦμεν, ὄντως ἡμαρτάνομεν· ἀδύνατον γὰρ τὸ ἀσώματον καὶ ἀσχημάτιστον καὶ ἀόρατον καὶ ἀπερίγραπτον εἰκονισθῆναι. Καὶ πάλιν· εἰ ἐποιοῦμεν εἰκόνας ἀνθρώπων καὶ ταύτας θεοὺς ἡγούμεθα καὶ ὡς θεοῖς ἐλατρεύομεν, ὄντως ἠσεβοῦμεν. Ἀλλ’ οὐδὲν τούτων ποιοῦμεν. Θεοῦ γὰρ σαρκωθέντος καὶ ὀφθέντος ἐπὶ τῆς γῆς σαρκὶ καὶ ἀνθρώποις συναναστραφέντος δι’ ἄφατον ἀγαθότητα καὶ φύσιν καὶ πάχος καὶ σχῆμα καὶ χρῶμα σαρκὸς ἀναλαβόντος τὴν εἰκόνα ποιοῦντες οὐ σφαλλόμεθα· ποθοῦμεν γὰρ αὐτοῦ ἰδεῖν τὸν χαρακτῆρα· ὡς γάρ φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος· “Ἐν ἐσόπτρῳ καὶ ἐν αἰνίγματι νῦν βλέπομεν”. Καὶ ἡ εἰκὼν δὲ ἔσοπτρόν ἐστι καὶ αἴνιγμα ἁρμόζον τῇ τοῦ σώματος ἡμῶν παχύτητι· πολλὰ γὰρ κάμνων ὁ νοῦς οὐ δύναται ἐκβῆναι τὰ σωματικά, φησὶν ὁ θεῖος Γρηγόριος»[19]. Καὶ σὲ ἄλλο σημεῖο ἐπισημαίνει: «∆ιὸ θαρρῶν εἰκονίζω θεὸν τὸν ἀόρατον οὐχ ὡς ἀόρατον, ἀλλ’ ὡς ὁρατὸν δι’ ἡμᾶς γενόμενον μεθέξει σαρκός τε καὶ αἵματος. Οὐ τὴν ἀόρατον εἰκονίζω θεότητα, ἀλλ’ εἰκονίζω θεοῦ τὴν ὁραθεῖσαν σάρκα»[20]. Καὶ ἀλλοῦ συμπληρώνει: «Πάλαι μὲν ὁ θεὸς ὁ ἀσώματός τε καὶ ἀσχημάτιστος οὐδαμῶς εἰκονίζετο, νῦν δὲ σαρκὶ ὀφθέντος θεοῦ καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφέντος εἰκονίζω θεοῦ τὸ ὁρώμενον»[21].
Γιὰ τοὺς ἀνωτέρω λόγους ὀρθῶς ἔχει ἐπισημανθῆ ὅτι ἐν τέλει ἡ εἰκονομαχικὴ ἔρις ὑπῆρξε ἡ τελευταία μεγάλη χριστολογικὴ αἵρεσις.
ε. Τὴν ἀλήθεια ὅτι συμφώνως μὲ τὴν Ἱερὰ Ἀποστολικὴ Παράδοσι τῆς Ἐκκλησίας μας κατασκευάζονται καὶ χρησιμοποιοῦνται οἱ ἱερὲς εἰκόνες διδάσκει καὶ τὸ ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ «Συνοδικὸν τῆς Ὀρθοδοξίας» τὸ ὁποῖο ἀναγιγνώσκεται κατὰ τὴν λιτάνευσι τῶν εἰκόνων τὴν Κυριακὴ τῆς Ὀρθοδοξίας: «Οἱ Προφῆται ὡς εἶδον, οἱ Ἀπόστολοι ὡς ἐδίδαξαν, ἡ Ἐκκλησία ὡς περέλαβεν, οἱ Διδάσκαλοι ὡς ἐδογμάτισαν, ἡ Οἰκουμένη ὡς συμπεφρόνηκεν, ἡ χάρις ὡς ἔλαμψεν· ἡ ἀλήθεια ὡς ἀποδέδεικται … οὕτω φρονοῦμεν, οὕτω λαλοῦμεν, οὕτω κηρύσσομεν Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν, καὶ τοὺς αὐτοῦ Ἁγίους ἐν λόγοις τιμῶντες, ἐν συγγραφαῖς, ἐν νοήμασιν, ἐν θυσίαις, ἐν Ναοῖς, ἐν Εἰκονίσμασι, τὸν μὲν ὡς Θεὸν καὶ Δεσπότην προσκυνοῦντες καὶ σέβοντες, τοὺς δὲ διὰ τὸν κοινὸν Δεσπότην, ὡς αὐτοῦ γνησίους θεράποντας τιμῶντες, καὶ τὴν κατὰ σχέσιν προσκύνησιν ἀπονέμοντες»[22].
στ. Ἡ ὕπαρξις τῶν ἱερῶν εἰκόνων εἶναι μὲν στοιχεῖο τῆς Ἀποστολικῆς Παραδόσεως, ἀλλὰ κατὰ τὴν διάρκεια τῶν αἰώνων ἡ τεχνικὴ τῶν εἰκόνων ἐξελίχθη καὶ διεμορφώθη καὶ κατ’ ἐπίδρασιν ἄλλων παραγόντων. Ἐξ ἄλλου, πάντοτε ἡ Ἐκκλησία καὶ στὶς ὑπόλοιπες τέχνες (μουσική, ἀρχιτεκτονική, γλυπτική, ποίησι κ.λπ.) ἀξιοποιοῦσε καὶ τὰ συμβατὰ στοιχεῖα τοῦ θύραθεν πολιτισμοῦ. Ὡς πρῶτες εἰκόνες ἀναφέρονται τὸ ἅγιο μανδήλιο, δηλαδὴ ἡ ἀποτύπωσις τοῦ προσώπου τοῦ Κυρίου [78] τοῦ ἀναβαίνοντος στὸν Γολγοθᾶ γιὰ νὰ σταυρωθῆ[23], καθὼς καί «ἀχειροποίητες» εἰκόνες, οἱ ὁποῖες ἀποδίδονται στὸν εὐαγγελιστὴ Λουκᾶ.
Ἡ ἑπομένη φάσις εἶναι οἱ τοιχογραφίες στὶς κατακόμβες, ὅπου, ἐκτὸς τῶν συμβολικῶν παραστάσεων (σταυρός, παγώνι, ἰχθύς = Ἰησοῦς Χριστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτήρ), ἔχομε καὶ τὶς πρώιμες ἀπεικονίσεις τοῦ Κυρίου εἴτε ὡς Ὀρφέως μὲ τὴν λύρα του (συμβολισμὸς τῆς καθόδου τοῦ Κυρίου στὸν Ἅδη καὶ τῆς Ἀναστάσεως, ὅπως ὁ μυθικὸς Ὀρφεὺς κατῆλθε στὸν Ἅδη γιὰ τὴν ἀγαπημένη του Εὐρυδίκη), εἴτε ὡς Καλοῦ Ποιμένος, μὲ ἕναν ἀγένειο νέο νὰ κουβαλᾷ ἐπὶ τοῦ ὤμου του τὸ ἀπωλολὸς πρόβατο. Ἡ ἑπομένη φάσις στὴν ἐξέλιξι τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰκονογραφίας ἐπηρεάσθη ἀπὸ τὰ πορτραῖτα Φαγιούμ. Αὐτὰ ἦταν πορτραῖτα ἐπὶ ξύλου ζωγραφισμένα μὲ τὰ ὁποῖα ἐκάλυπταν τὰ πρόσωπα τῶν νεκρῶν καὶ ἀνεκαλύφθησαν στὴν περιοχὴ Φαγιοὺμ στὴν Αἴγυπτο. Στὰ πορτραῖτα αὐτὰ ἀπεικονίζετο τὸ πρόσωπο τοῦ νεκροῦ κατ’ ἐνώπιον καὶ μὲ μεγάλα, ἐκφραστικὰ μάτια. Ἡ τεχνικὴ αὐτὴ ἐπηρέασε τὴν χριστιανικὴ εἰκονογραφία ὡς πρὸς τὴν ἀπεικόνισι τῶν ἱερῶν προσώπων στὶς διάφορες μορφὲς καὶ ρεύματα τῆς βυζαντινῆς καὶ μεταβυζαντινῆς εἰκονογραφίας. Ἡ συνεχὴς ἐξέλιξις τῆς εἰκονογραφίας δὲν σημαίνει ὅμως προσθήκη στὴν Ἱερὰ Παράδοσι, ἀλλὰ φυσιολογικὴ ἐξέλιξι τῆς τέχνης τῆς εἰκονογραφίας, ἀφοῦ ἡ ἔννοια καὶ ἡ χρῆσις τῶν εἰκόνων ἦταν ἀρχαῖο ἔθος· «ἡ εἰκονογράφηση τῶν προσώπων τοῦ Χριστοῦ, τῆς Θεοτόκου καὶ τῶν ἁγίων ἀποτελεῖ “παρακολούθημα τῶν ἀρχαίων ἐθῶν καὶ παραδόσεων”»[24]. Ἰδιαιτέρως «ὁ ὅσιος Θεόδωρος ἐπισημαίνει ὅτι ἕνα ἀπὸ τὰ βασικὰ μειονεκτήματα τῶν θέσεων τῶν εἰκονομάχων εἶναι αὐτὸ τῆς στάσεώς τους ἔναντι τῆς Παραδόσεως. Τόσο ἡ περιγραφὴ τοῦ προσώπου τοῦ Χριστοῦ ὅσο καὶ τῶν προσώπων τῆς Θεοτόκου καὶ τῶν ἁγίων, ὑπάρχει “ἐξ αἰῶνος”, σ’ ἀντίθεση μὲ τὶς δοξασίες τῶν εἰκονομάχων, ποὺ ἀνεφύησαν προσφάτως ἐντὸς τοῦ χώρου τῆς Ἐκκλησίας. Ἑπομένως ἡ Ἐκκλησία [79] ἀπὸ πολλοῦ εἶχε ἀποδεχθεῖ τὴν εἰκόνα ὡς αὐτονόητη ἔκφραση τιμῆς πρὸς τὸ Χριστό, τὴ Θεοτόκο καὶ τοὺς ἁγίους»[25].
ζ. Ἡ περίοδος τῆς Εἰκονομαχίας ὑπῆρξε μία τραγῳδία γιὰ τοὺς πιστοὺς τηρητὲς τῆς Παραδόσεως τῶν εἰκόνων, ἐν μέσῳ διωγμῶν ἀπὸ τὴν αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία, οἱ ὁποῖοι ὡδήγησαν στὴν ὁμολογία καὶ στὸ μαρτύριο ἑκαντοτάδες πιστούς. Κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸν Στουδίτη, τὸ κριτήριο τοῦ μαρτυρίου ἀποδεικνύει τὸ ποιὰ ἀπὸ τὶς δύο μερίδες ἔμενε σταθερή, ἕως αἵματος, στὴν Παράδοσι τῆς Ἐκκλησίας. Σημειώνει μελετητὴς τοῦ ὁσίου Θεοδώρου ὅτι «στὴν ἴδια συνάφεια ἐξετάζεται ὁ ἰσχυρισμὸς τῶν εἰκονομάχων ὅτι αὐτοὶ τηροῦσαν τὴν Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἡ ἀντίστοιχη πεποίθηση τῶν ὀρθοδόξων ὅτι αὐτοὶ ἀποτελοῦν τοὺς ἀληθεῖς θεματοφύλακες τῆς Παραδόσεως μὲ ἀντικειμενικὸ κριτήριο τὴ στάση τους ἔναντι τῶν παραδεδομένων δογμάτων τῆς Ἐκκλησίας, στὰ ὁποῖα ἀνήκει καὶ τὸ δόγμα τῶν ἱ. εἰκόνων. Μὲ γνώμονα τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ μαρτύριο χαρακτηρίζει τὸν ἀγῶνα τῶν ὀρθοδόξων ὑπὲρ τῶν ἱ. εἰκόνων καὶ κατὰ τῆς κοσμικῆς ἐξουσίας καὶ μὲ δεδομένα τὰ μαρτύρια τῶν μοναχῶν στὸν ἀγῶνα αὐτό, ἐρευνᾶται ποιὰ εἶναι ἡ ἔννοια ἀλλὰ καὶ ἡ συμβολὴ τοῦ μαρτυρίου τοῦ μοναχοῦ στὴν ὑπεράσπιση τῆς ὀρθῆς πίστεως τῆς Ἐκκλησίας περὶ τῶν ἱ. εἰκόνων, κατὰ τὸν ὅσ. Θεόδωρο»[26].
Ὁ ἱερὸς Δαμασκηνὸς τονίζει μὲ μία αὐστηρὴ γλῶσσα ὅτι ἡ πιστότης στὴν Παράδοσι περὶ τῶν ἁγίων εἰκόνων εἶναι τὸ παραληφθὲν εὐαγγέλιο τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ὁποιοσδήποτε εὐαγγελίζεται κάτι διαφορετικὸ θὰ πρέπει νὰ ἀναθεματίζεται. «Εἴ τις εὐαγγελίζεται ὑμᾶς, παρ’ ὃ παρέλαβεν ἡ καθολικὴ ἐκκλησία παρὰ τῶν ἁγίων ἀποστόλων πατέρων τε καὶ συνόδων καὶ μέχρι τοῦ νῦν διεφύλαξε, μὴ ἀκούσητε αὐτοῦ μηδὲ δέξησθε τὴν συμβουλὴν τοῦ ὄφεως, ὡς ἐδέξατο Εὔα καὶ ἐτρύγησε θάνατον. Κἂν ἄγγελος, κἂν βασιλεὺς εὐαγγελίζηται ὑμᾶς, παρ’ ὃ παρελάβετε, κλείσατε τὰς ἀκοάς· ὀκνῶ γὰρ τέως εἰπεῖν, ὡς ἔφη ὁ θεῖος ἀπόστολος· “Ἀνάθεμα ἔστω”, ἐκδεχόμενος τὴν διόρθωσιν»[27].
Μάλιστα ἡ κριτική του γιὰ τὶς παρεμβάσεις τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας στὰ δόγματα τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ἀπροκάλυπτος καὶ σθεναρά: «Οὐ βασιλέων ἐστὶ νομοθετεῖν τῇ ἐκκλησίᾳ. Ὅρα γάρ, τί φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος· “Καὶ οὓς μὲν ἔθετο ὁ θεὸς ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ πρῶτον ἀποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον ποιμένας καὶ διδασκάλους, πρὸς τὸν καταρτισμὸν τῆς ἐκκλησίας”, – οὐκ εἶπε βασιλεῖς– καὶ πάλιν “πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν καὶ ὑπείκετε· αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ὑμῶν ὡς λόγον ἀποδώσαντες” καὶ αὖθις “μνημονεύετε τῶν ἡγουμένων ὑμῶν, οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον, [80] ὧν ἀναθεωροῦντες τὴν ἀναστροφὴν ζηλοῦτε τὴν πίστιν”. Οὐκ ἐλάλησαν ἡμῖν τὸν λόγον βασιλεῖς, ἀλλὰ ἀπόστολοι καὶ προφῆται ποιμένες τε καὶ διδάσκαλοι. Τῷ ∆αυὶδ ἐντειλάμενος ὁ θεὸς οἰκοδομῆσαι αὑτῷ οἶκον ἔφη πρὸς αὐτόν, ὅτι “οὐκ οἰκοδομήσεις μοι σὺ οἶκον, ἐπειδὴ ἀνὴρ αἱμάτων εἶ σύ”. “Ἀπόδοτε πᾶσι τὰς ὀφειλάς”, ὁ ἀπόστολος ἀνακέκραγε Παῦλος, “τῷ τὴν τιμὴν τὴν τιμήν, τῷ τὸν φόβον τὸν φόβον, τῷ τὸν φόρον τὸν φόρον, τῷ τὸ τέλος τὸ τέλος”. Βασιλέων ἐστὶν ἡ πολιτικὴ εὐταξία, ἡ δὲ ἐκκλησιαστικὴ κατάστασις ποιμένων καὶ διδασκάλων. Λῃστρικὴ ἔφοδός ἐστιν αὕτη, ἀδελφοί. Ὁ Σαοὺλ τὸ ἱμάτιον τοῦ Σαμουὴλ ἔσχισε, καὶ τί πέπονθεν; Ἔσχισε τὴν βασιλείαν αὐτοῦ ὁ θεὸς καὶ δέδωκεν αὐτὴν ∆αυὶδ τῷ πρᾳοτάτῳ. Τὸν Ἠλίαν Ἰεζάβελ ἐδίωξε, καὶ οἱ κύνες ἐλούσαντο ἐν τῷ αὐτῆς αἵματι. Ἡρῴδης ἀνεῖλε τὸν Ἰωάννην καὶ σκωληκόβροτος γενόμενος ἐξέψυξε. Καὶ νῦν ὁ μακάριος Γερμανὸς ὁ βίῳ καὶ λόγῳ ἐξαστράπτων ἐρραπίσθη καὶ ἐξόριστος γέγονε, καὶ ἕτεροι πλεῖστοι ἐπίσκοποι καὶ πατέρες, ὧν οὐκ οἴδαμεν τὰ ὀνόματα. Οὐ λῃστρικὸν τοῦτο;»[28].
Καὶ συνεχίζει τὴν ἐπικριτικὴ πρὸς τὴν πολιτικὴ ἐξουσία στᾶσι του: «Ὑπείκομέν σοι, ὦ βασιλεῦ, ἐν τοῖς κατὰ τὸν βίον πράγμασι, φόροις, τέλεσι, δοσοληψίαις, ἐν οἷς σοι τὰ καθ’ ἡμᾶς ἐγκεχείρισται· ἐν δὲ τῇ ἐκκλησιαστικῇ καταστάσει ἔχομεν τοὺς ποιμένας τοὺς λαλήσαντας ἡμῖν τὸν λόγον καὶ τυπώσαντας τὴν ἐκκλησιαστικὴν θεσμοθεσίαν. Οὐ μεταίρομεν ὅρια αἰώνια, ἃ ἔθεντο οἱ πατέρες ἡμῶν, ἀλλὰ κατέχομεν τὰς παραδόσεις, καθὼς παρελάβομεν· εἰ γὰρ ἀρξόμεθα τὴν οἰκοδομὴν τῆς ἐκκλησίας καὶ ἐν μικρῷ καθαιρεῖν, κατὰ μικρὸν τὸ πᾶν καταλυθήσεται»[29]. Καὶ προτρέπει μὲ εἰρωνικὸ τόνο: «Μανιχαῖοι συνέγραψαν τὸ κατὰ Θωμᾶν εὐαγγέλιον· γράψατε καὶ ὑμεῖς τὸ κατὰ Λέοντα εὐαγγέλιον. Οὐ δέχομαι βασιλέα τυραννικῶς τὴν ἱερωσύνην ἁρπάζοντα. Οὐ βασιλεῖς ἔλαβον ἐξουσίαν δεσμεῖν καὶ λύειν. Οἶδα Οὐάλεντα βασιλέα χριστιανὸν ὀνομαζόμενον καὶ τὴν ὀρθόδοξον πίστιν διώξαντα, Ζήνωνά τε καὶ Ἀναστάσιον, Ἡράκλειον καὶ Κωνσταντῖνον τὸν ἐν Σικελίᾳ καὶ Βαρδανίσκην τὸν καὶ Φιλιππικόν. Οὐ πείθομαι βασιλικοῖς κανόσι διατάττεσθαι τὴν ἐκκλησίαν, ἀλλὰ πατρικαῖς παραδόσεσιν ἐγγράφοις τε καὶ ἀγράφοις»[30].
Καὶ καταλήγει: «Ἱστοροῦμεν Χριστὸν τὸν βασιλέα καὶ κύριον οὐ γυμνοῦντες αὐτὸν τοῦ στρατεύματος· στρατὸς γὰρ τοῦ κυρίου οἱ ἅγιοι. Γυμνωσάτω ἑαυτὸν τοῦ οἰκείου στρατεύματος ὁ ἐπίγειος βασιλεὺς καὶ τότε τὸν ἑαυτοῦ βασιλέα καὶ κύριον. Ἀποθέσθω τὴν ἁλουργίδα καὶ τὸ διάδημα καὶ τότε τῶν κατὰ τοῦ τυράννου ἀριστευσάντων καὶ βασιλευσάντων τῶν παθῶν τὸ σέβας περιαιρείτω»[31].
η. Ἡ εἰκὼν τονίζει τὸ πρόσωπο τοῦ εἰκονιζομένου, τὸ ὁποῖο μᾶς βλέπει κατ’ ἐνώπιον. Ἡ ἀπεικόνισις ἑνὸς ἱεροῦ προσώπου καθιστᾷ τὴν εἰκόνα μέσον ἀναγωγῆς σὲ αὐτὸ τὸ πρόσωπο. Ὁ ὅσιος Θεόδωρος ὁ Στουδίτης χρησιμοποιεῖ τοὺς ὅρους «ὑποστατικὴ ταυτότητα», «ὑποστατικὴ ὁμοιό[81]τητα» ἤ «ὑποστατικὴ ὁμοίωσι»[32]: «Μὲ τὸν ὅρο δηλαδὴ αὐτὸ ὁ ὅσιος Θεόδωρος ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ διακηρύξει, περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλο ὑπέρμαχο τῶν ἱερῶν εἰκόνων, τὴν ὑποστατικὴ παρουσία τοῦ Χριστοῦ στὴν εἰκόνα του, ἡ ὁποία δὲν ἐξαντλεῖται σὲ μία ἁπλὴ προσωπογραφία του, ἀλλὰ προκαλεῖ καὶ ἐπιτυγχάνει διαμέσου τῆς τεχνητῆς αὐτῆς εἰκόνας τὴν ἐνεργὸ σχέση του μὲ τὸν πιστό»[33]. Μὲ ἄλλα λόγια, σὲ κάθε εἰκόνα ὑπάρχει καὶ ἐνεργεῖ, θείᾳ χάριτι, τὸ ἀπεικονιζόμενο πρόσωπο. «Στὴν εἰκόνα καθορᾶται πραγματικῶς ὁ ἴδιος ὁ Χριστός, ἡ ἴδια ἡ Θεοτόκος, οἱ ἴδιοι οἱ ἅγιοι, ἀρχέτυπα τῶν ὁποίων ἡ παρουσία δὲν ἐξαντλεῖται σὲ ἁπλὴ εἰκονικὴ ἀναπαράσταση, ἀλλὰ λαμβάνουν, μέσῳ τῶν εἰκόνων τους, ἐνεργὸ ρόλο στὴν προσωπικὴ ἀλλὰ καὶ συλλογικὴ διαδικασία τῆς σωτηρίας τῶν πιστῶν»[34]. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ οἱ καθαγιασμένες στὴν Ἐκκλησία εἰκόνες δὲν ἀπορρίπτονται, ἀλλὰ καταστρέφονται διὰ τοῦ πυρός, πρὸς εὐλάβεια τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα ἀπεικονίζονται. Βεβαίως, τὸ ὑλικὸ τῆς εἰκόνος δὲν εἶναι προσκυνητέο, ἀλλὰ μόνον τὸ πρόσωπο τὸ ὁποῖο ἀπεικονίζεται. Πάλιν ὁ ἱερὸς Δαμασκηνὸς διασαφηνίζει: «Οὐ προσκυνῶ τῇ ὕλῃ, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν, τὸν ὕλην δι’ ἐμὲ γενόμενον καὶ ἐν ὕλῃ κατοικῆσαι καταδεξάμενον καὶ δι’ ὕλης τὴν σωτηρίαν μου ἐργασάμενον, καὶ σέβων οὐ παύσομαι τὴν ὕλην, δι’ ἧς ἡ σωτηρία μου εἴργασται»[35]. Ὅμως, μολονότι «αἱ ὕλαι αὐταὶ μὲν καθ’ ἑαυτὰς ἀπροσκύνητοι, ἂν δὲ χάριτος εἴη πλήρης ὁ εἰκονιζόμενος, μέτοχοι χάριτος γίνονται κατ’ ἀναλογίαν τῆς πίστεως»[36]. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ καὶ ἡ εἰκὼν εἶναι κατὰ τὴν διατύπωσι τοῦ ἱεροῦ Δαμασκηνοῦ «θείας ἐνεργείας καὶ χάριτος ἔμπλεως»[37].
Ἡ εἰκὼν ὡς ἀπεικονίζουσα ἕνα ἱερὸ πρόσωπο μᾶς βλέπει καὶ ἐκπέμπει τὸ φῶς τοῦ ἁγίου προσώπου πρὸς τοὺς θεατὲς καὶ προσευχομένους πρὸς τὸ πρόσωπο αὐτό. Σημειώνεται: «Ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς εἶπε ὅτι εἶναι τὸ Φῶς τοῦ κόσμου (πρβλ. Ἰω. 8,12). Ὅπως τὸ φῶς δὲν πηγαίνουμε ἐμεῖς νὰ τὸ βροῦμε, ἀλλ’ ἔρχεται ἐκεῖνο, γιὰ νὰ φανερώσει τὰ πράγματα ποὺ μᾶς περιβάλλουν, ἔτσι καὶ τὴν εἰκόνα δὲν τὴν κοιτᾶμε ἐμεῖς, ἀλλὰ μᾶς κοιτάζει ἐκείνη, καὶ καταργώντας σχεδὸν τὴν τεχνικὴ τῆς προοπτικῆς μᾶς φανερώνει τὸ βάθος τῶν πραγμάτων ὄχι κατὰ τὴν διανοητικὴ ἐμβρίθεια, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἑτοιμότητα νὰ ἐπωφεληθοῦμε ἀπὸ τὴν παρουσία τοῦ ὑπέρλαμπρου φωτός, ποὺ εἶναι ὁ Χριστός. Τὰ χρώματα καὶ τὰ ὑλικὰ [82] στοιχεῖα τῆς εἰκόνας εἶναι τὰ μέσα, ποὺ μᾶς μεταφέρουν σὲ μιὰ ἀνανεωμένη συνείδηση τῶν πραγμάτων, σὲ Βηθλεὲμ ὅπου ὁ Θεὸς φανερώνεται, γιὰ νὰ τοῦ μεταφέρουμε τὰ δῶρα μας, πολύτιμα μέταλλα ἢ κοσμήματα, ποὺ συχνὰ στολίζουν τὶς εἰκόνες»[38]. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ ἡ προσκύνησις τῆς εἰκόνος ἐξαγιάζει τὸν προσκυνοῦντα αὐτή: «ἡ εἰκόνα τοῦ προσώπου τοῦ Χριστοῦ ἔχει τὴν ἰδιότητα, μὲ βάση τὴν ὑποστατικὴ κοινωνία πρωτοτύπου καὶ εἰκόνας, νὰ μεταδίδει ἁγιασμὸ σὲ ὅσους τὴν προσκυνοῦν»[39].
θ. Ἡ εἰκὼν θεωρεῖται ἐπίσης ὡς «βίβλος τῶν ἀγραμμάτων». Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς τονίζει ὅτι ἡ πρώτη ἀπὸ τὶς αἰσθήσεις τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἡ ὅρασις, καὶ αὐτὴν χρησιμοποιοῦμε μὲ τὴν κατασκευὴ τῶν ἱερῶν εἰκόνων: «τὴν πρώτην ἁγιαζόμεθα τῶν αἰσθήσεων (πρώτη γὰρ αἰσθήσεων ὅρασις) ὥσπερ καὶ τοῖς λόγοις τὴν ἀκοήν· ὑπόμνημα γάρ ἐστιν ἡ εἰκών. Καὶ ὅπερ τοῖς γράμματα μεμυημένοις ἡ βίβλος, τοῦτο τοῖς ἀγραμμάτοις ἡ εἰκών· καὶ ὅπερ τῇ ἀκοῇ ὁ λόγος, τοῦτο τῇ ὁράσει ἡ εἰκών· νοητῶς δὲ αὐτῷ ἑνούμεθα»[40].
Καὶ ἀλλοῦ ἐπισημαίνει ὅτι «ἡ γὰρ εἰκὼν θρίαμβός ἐστι καὶ φανέρωσις καὶ στηλογραφία εἰς μνήμην τῆς νίκης τῶν ἀριστευσάντων καὶ διαπρεψάντων καὶ τῆς αἰσχύνης τῶν ἡττηθέντων καὶ καταβληθέντων»[41]. Κατὰ συνέπεια, «οὕτως καὶ ἐν τῷ πράγματι τῶν εἰκόνων χρὴ ἐρευνᾶν τήν τε ἀλήθειαν καὶ τὸν σκοπὸν τῶν ποιούντων καί, εἰ μὲν ἀληθὴς καὶ ὀρθὸς καὶ πρὸς δόξαν θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ καὶ πρὸς ζῆλον ἀρετῆς καὶ ἀποφυγὴν κακίας καὶ σωτηρίαν ψυχῶν γίνονται, ἀποδέχεσθαι καὶ τιμᾶν ὡς εἰκόνας καὶ μιμήματα καὶ ὁμοιώματα καὶ βίβλους τῶν ἀγραμμάτων καὶ προσκυνεῖν καὶ καταφιλεῖν»[42]. Ὅπως χρειάζεται τὸ κείμενο τῆς Ἁγίας Γραφῆς πρὸς ἀκρόασι καὶ μελέτη, ἔτσι χρειάζονται καὶ οἱ εἰκόνες ὡς βιβλία τῶν ἀγραμμάτων, μέσα ἀπὸ τὶς ὁποῖες διδάσκονται γιὰ τὴν διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας.
ι. Ἡ λέξις πρόσωπον (πρὸς + ὄψις), σημαίνει τὴν τοποθέτησι πρὸς μία ὄψι, δηλαδὴ τὴν στροφὴ πρὸς τὸ πρόσωπο ἑνὸς ἄλλου. Καὶ ἡ τεχνητὴ εἰκὼν διατηρεῖ αὐτὴ τὴν κατὰ πρόσωπο σχέσι τοῦ πιστοῦ μὲ τὸ ἀπεικονιζόμενο ἱερὸ πρόσωπο. Γι’ αὐτὸ καὶ μᾶς προτρέπει ὁ ἱερὸς Δαμασκηνός «καὶ ὀφθαλμοῖς καὶ χείλεσι καὶ καρδίᾳ ἀσπάζεσθαι ὡς σεσαρκωμένου θεοῦ ὁμοίωμα ἢ τῆς τούτου μητρὸς ἢ τῶν ἁγίων τῶν κοινωνῶν τῶν παθημάτων καὶ τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ καὶ νικητῶν καὶ καθαιρετῶν τοῦ διαβόλου καὶ τῶν δαιμόνων καὶ τῆς πλάνης αὐτῶν, εἰ δὲ θεότητος τῆς ἀύλου καὶ ἀσωμάτου καὶ ἀοράτου καὶ ἀσχηματίστου καὶ ἀχρωματίστου εἰκόνα τις τολμήσει ποιῆσαι, ὡς ψευδῆ ἀποβαλλόμεθα· καὶ ἐάν τις ἐπὶ δόξῃ καὶ προσκυνήσει καὶ τιμῇ τοῦ διαβόλου ἢ τῶν δαιμόνων, καταπτύομεν καὶ πυρὶ ἀναλίσκομεν»[43]. Καὶ ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος συμβουλεύει: «οὕτως οἱ πιστοὶ οὐ δι’ ἕτερόν τινα τρόπον τὰς εἰκόνας ἀσπαζόμεθα, ὥσπερ καὶ τὰ τέκνα ἡμῶν καὶ πατέρας [83] πολλάκις καταφιλοῦντες, ἀλλ’ ἵνα τὸν πόθον τῆς ἡμετέρας ψυχῆς ἐμφανίσωμεν»[44]. Ὁ ἀσπασμὸς ἀνάγεται στὸ εἰκονιζόμενο πρόσωπο, πρὸς τὸ ὁποῖο ἐκδηλώνομε τὸν πόθο, τὴν ἀγάπη, τὴν τιμὴ καὶ τὸν σεβασμό μας.
Καὶ συμφώνως μὲ νεώτερο συγγραφέα: «Ἡ εἰκόνα μὲ τὴν χαρακτηριστικὴ ἀφαίρεση τῶν ἐξωτερικῶν στοιχείων τοῦ θέματός της ἀναγκάζει τὴν προσοχὴ νὰ στραφεῖ μετὰ ἀπὸ σύντομη παρατήρηση τῆς μορφῆς στὴν ἀναζήτηση τῆς ποιότητας τοῦ περιεχομένου, στὴν ἀναζήτηση τοῦ Χριστοῦ στὸν κόσμο, τοῦ Χριστοῦ μέσα μας. Ἡ εἰκόνα ἔχει στὸ Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸν τὸν ἰδιαίτερο ρόλο νὰ παίξει: νὰ ὁδηγήσει ἐπαγωγικὰ ἀπὸ τὴν παρατήρηση τῶν φαινομένων –ποὺ μὲ τὴν ἐπιφανειακότητά τους στὴν εἰκόνα δὲν τὸν πᾶνε πολὺ μακριὰ στὴν ἀναζήτηση τῆς ὕπαρξης– στὴν συνειδητοποίηση τοῦ θαύματος τῆς θείας παρουσίας καὶ τὴν ἐπίγνωση τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ μέσα του. Σηκώνοντας τὸν μανδύα τῆς μορφῆς, γιὰ νὰ κοιτάξει αὐτὸ ποὺ κρύβεται ἀπὸ κάτω, μαθαίνει ἐνδεχομένως νὰ σηκώνει τὸ κάλυμμα τῆς ὑποκρισίας καὶ τῆς αὐταπάτης, γιὰ ν’ ἀποκαλυφθεῖ ὁ γνήσιος καὶ καθαρὸς ἄνθρωπος, αὐτὸς ἀκριβῶς ποὺ ἐκφράζει τὴν ἰσορροπημένη ἑνότητα τῆς ψυχοσωματικῆς του ὕπαρξης. Αὐτὴν τὴν ἑνότητα σκιαγραφοῦν οἱ ἱερὲς εἰκόνες μέσα στὴν χριστιανικὴ παράδοση, ὄχι εἰδικὰ μὲ τὴν διαδικασία ἀπαντήσεως σὲ ἐρωτήματα, ποὺ διαμορφώνει ὁ νοῦς, ἀλλὰ μὲ τὴν εὐσέβεια, ποὺ εἶναι καὶ σφραγίδα τῆς χριστιανικῆς πίστεως στὸν ὁλοκληρωμένο ἄνθρωπο»[45].
Ἡ εἰκὼν λειτουργεῖ ἀναγωγικῶς καὶ μυσταγωγικῶς γιὰ τὴν προσευχὴ καὶ συσχέτισι τοῦ πιστοῦ μὲ τὸ ἀπεικονιζόμενο ἱερὸ πρόσωπο. «Ὁ ὅσιος Θεόδωρος ἔχει διασαφηνίσει ὅτι ἡ ὑποστατικὴ ὁμοιότητα εἰκόνας καὶ πρωτοτύπου της συνεπάγεται πραγματικὴ παρουσία (ὑποστατικῶς μόνο) τοῦ εἰκονιζομένου προσώπου στὴν τεχνητὴ εἰκόνα του. Εἶναι λοιπὸν ἐμφανὲς ὅτι ἡ πραγματικὴ σχέση ἀνθρώπου καὶ εἰκόνας δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ ἔχει ἀμφίδρομο χαρακτήρα, ἐρειδόμενο στὴν πραγματικὴ κοινωνία ἀνθρώπου καὶ πρωτοτύπου διαμέσου τῆς τεχνητῆς εἰκόνας»[46]. Καὶ ὁ ἱερὸς Δαμα[84]σκηνὸς τονίζει τὴν ἀναγκαιότητα τῶν ἱερῶν εἰκόνων ἕνεκα τῆς σωματικῆς μας φύσεως: «Ἐπειδὴ γὰρ διπλοῖ ἐσμεν, ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος κατεσκευασμένοι, καὶ οὐ γυμνὴ ἡμῶν ἐστιν ἡ ψυχή, ἀλλ’ ὡς ὑπὸ παραπετάσματι καλύπτεται, ἀδύνατον ἡμᾶς ἐκτὸς τῶν σωματικῶν ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ νοητά. Ὥσπερ οὖν διὰ λόγων αἰσθητῶν ἀκούομεν ὠσὶ σωματικοῖς καὶ νοοῦμεν τὰ πνευματικά, οὕτω καὶ διὰ σωματικῆς θεωρίας ἐρχόμεθα ἐπὶ τὴν πνευματικὴν θεωρίαν»[47]. Καὶ συνεχίζει τὴν ἐπιχειρηματολογία του: «Εἰ δὲ χρῆναι λέγοις νοερῶς μόνον θεῷ συνάπτεσθαι, ἄνελε πάντα τὰ σωματικά, τὰ φῶτα, τὸ εὐῶδες θυμίαμα, αὐτὴν τὴν διὰ φωνῆς προσευχήν, αὐτὰ τὰ ἐξ ὕλης τελούμενα θεῖα μυστήρια, τὸν ἄρτον, τὸν οἶνον, τὸ τῆς χρίσεως ἔλαιον, τοῦ σταυροῦ τὸ ἐκτύπωμα. Ταῦτα γὰρ πάντα ὕλη»[48].
ια. Πέραν, ὅμως, τῶν ἱερῶν εἰκόνων, ἡ δύναμις τῆς εἰκόνος γενικώτερα εἶναι πολὺ ἐπιδραστικὴ καὶ παλαιότερα καὶ σήμερα στὶς ζωὲς τῶν ἀνθρώπων. Ὅλοι γνωρίζομε ὅτι μία εἰκόνα ὑποκαθιστᾷ χίλιες λέξεις, μὲ τὴν ἔννοια τοῦ ὅτι ἐντυπώνεται στὴν μνήμη μας καὶ καθιστᾷ κάτι σαφές, περισσότερο ἀπὸ ὅ,τι τὸ κάνουν οἱ λέξεις καὶ τὰ κείμενα.
Αὐτὴ ἡ δύναμις τῶν εἰκόνων ἠξιοποιήθη τοὺς τελευταίους αἰῶνες μὲ τὴν τεχνολογία τῶν ὀθονῶν. Ἡ πρώτη ὀθόνη ὑπῆρξε ὁ κινηματογράφος, καὶ στὴν συνέχεια ἡ ὀθόνη τῆς τηλεοράσεως καὶ τοῦ ὑπολογιστοῦ. Σήμερα οἱ ὀθόνες τῶν κινητῶν ἔχουν κατακτήση τὴν καθημερινότητά μας, καὶ ἀφιερώνομε ἕνα μεγάλο μέρος τοῦ χρόνου μας ἡμερησίως σὲ αὐτές. Οἱ ὀθόνες, ὡς εἰκόνες, μαγνητίζουν τὸ βλέμμα μας καὶ μᾶς ὁδηγοῦν στὰ προβαλλόμενα, ἐγχαράσουσες στὴν μνήμη μας τὶς παραστάσεις τους[49].
Στὴν ἐποχή μας ὁμιλοῦμε πλέον γιά «εἰκονικὴ πραγματικότητα» καὶ φαντασιακὴ ζωή. Πλεῖστοι ἄνθρωποι καὶ κυρίως παιδιὰ καὶ ἔφηβοι «ζοῦν» μέσα ἀπὸ τὴν κατασκευασμένη-τεχνητὴ «πραγματικότητα» τῆς εἰκόνος-ὀθόνης. Αὐτὴ ἡ «πραγματικότης» συχνὰ δὲν ἔχει καμμία σχέσι μὲ τὴν πραγματικὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁδηγεῖ πολλοὺς ἀνθρώπους νὰ μὴ μποροῦν νὰ ζήσουν καὶ νὰ λειτουργήσουν στὰ πραγματικὰ περιβάλλοντα καὶ νὰ συμπεριφέρονται ὡς νὰ παίζουν βιντεοπαιγνίδια στὴν ζωή τους.
Ὁ ἐθισμός, μάλιστα, στὴν τεχνητὴ εἰκόνα τῆς ὀθόνης αὐξάνεται ὁλοὲν καὶ περισσότερο μὲ τὴν συνακόλουθο ἀπώλεια τοῦ προσώπου καὶ τῆς σχέσεως μὲ ἕτερα πρόσωπα/ὑπάρξεις. Ὁ ἄνθρωπος, ὅπως ἔχει γραφῆ, παλαιότερα ἐπήγαινε γιὰ ὕπνο, ἔχων ὡς τελευταία εἰκόνα τῆς ἡμέρας τὰ ἱερὰ πρόσωπα ἀπὸ τὶς εἰκόνες τοῦ προσευχηταρίου του, ἐνῷ σήμερα οἱ περισσότεροι κοιμοῦνται μὲ τελευταία εἰκόνα τὰ προβαλλόμενα ἀπὸ τὴν ὀθόνη τῆς τηλεοράσεως ἢ τοῦ κινητοῦ τηλεφώνου.
3. Ἐπίλογος
Οἱ εἰκόνες ἀποτελοῦν ἀναπόσπαστο τμῆμα τῆς βυζαντινῆς κληρονομιᾶς: ἀπὸ τὴν «δεύτερη ἀναστήλωση τῶν εἰκόνων τὸ 843 ἀπὸ τὴν αὐτοκράτειρα Θεοδώρα. Χάρη στὴν ἐπιμονή της, τὸ Βυζάντιο στὰ τέλη τοῦ Θ΄ αἰῶνα ἀνανέωσε καὶ ἀνέπτυξε ἁγιογραφικὲς τεχνοτροπίες ποὺ ἔμελλε νὰ [85] ἀποτελέσουν τὸ χαρακτηριστικὸ γνώρισμα τῆς τέχνης του, χαρακτηριστικὸ ἑνὸς ὁλόκληρου αὐτοκρατορικοῦ πολιτισμοῦ ποὺ ἐπέζησε γιὰ ἀκόμη μισὴ χιλιετία καὶ πλέον. Αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν ἔκφανση τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ ἐνστερνίσθηκαν μὲ τόση θέρμη οἱ Σλάβοι, καὶ εἶναι ὁλοφάνερη ἀκόμη καὶ σήμερα σὲ πολλὲς περιοχὲς τῶν Βαλκανίων, τῆς Νοτιοανατολικῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ρωσίας. Οἱ εἰκόνες παίζουν ἀναμφισβήτητα ζωτικὸ ρόλο στὴν ἀναβίωση τῆς Ὀρθοδοξίας στὴν ἐποχή μας, ὅπου μπορεῖ κανεὶς νὰ δεῖ ἀνθρώπους νὰ σταματοῦν, γιὰ νὰ προσκυνήσουν καὶ νὰ ἀσπαστοῦν ἱερὲς εἰκόνες ποὺ ἐκτίθενται σὲ εἰκονοστάσια στὴν ἄκρη τοῦ δρόμου, ἔξω ἀπὸ ἐκκλησίες καὶ σὲ δημόσιους χώρους. Εἴτε θεωρεῖται κατάλοιπο ἀρχαίας δεισιδαιμονίας, εἴτε ἀναγνωρίζεται ὡς προσφιλὲς ἐργαλεῖο διδασκαλίας, οἱ εἰκόνες ἀποτελοῦν ἀναπόσπαστο τμῆμα τῆς βυζαντινῆς κληρονομιᾶς. Ἡ ἁγιογραφικὴ παράδοση διασῴζει κάτι ἀπὸ τὴ βαθύτερη οὐσία τοῦ πολιτισμοῦ τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας. Καὶ αὐτὲς ποὺ πάνω ἀπ’ ὅλους φέρουν τὴν εὐθύνη γι’ αὐτὸν τὸν θρίαμβο εἶναι οἱ τρεῖς γυναῖκες τῆς αὐτοκρατορικῆς πορφύρας, ἡ Εἰρήνη, ἡ Εὐφροσύνη καὶ ἡ Θεοδώρα»[50]. «Ἡ προσήλωση τοῦ Χριστιανισμοῦ στὴν ἀπεικόνιση τοῦ θείου μετὰ καὶ ἀπὸ τὴν λήξη τῆς Εἰκονομαχίας διέσωσε ἐκτὸς ἀπὸ τὸ πρόσωπο τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ πρόσωπο τοῦ ἀνθρώπου»[51].
Στὰ δίσεκτα χρόνια τῆς εἰκονομαχίας ἡ διατήρησις τῆς παραδόσεως τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατωρθώθη ἀπὸ τοὺς μοναχούς, τοὺς ὁμολογητὲς τῶν ἁγίων εἰκόνων, τὶς γυναῖκες αὐτοκράτειρες, ἀπὸ τοὺς ἐμπειρικοὺς θεολόγους καὶ τὸν πιστὸ καὶ δεινῶς δοκιμαζόμενο καὶ ὑβριζόμενο (ὡς δῆθεν εἰδωλάτρες καὶ αἱρετικούς) λαὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὄχι ἀπὸ τοὺς διανοουμένους καὶ πεπαιδευμένους τῶν αὐτοκρατορικῶν καὶ ἐπισκοπικῶν κύκλων. Ὅπως σημειώνεται στὸ Συνοδικὸν τῆς Ὀρθοδοξίας: «ἡ τῶν Ἁγίων θεόπνευστος θεολογία καὶ τὸ τῆς Ἐκκλησίας εὐσεβὲς φρόνημα»[52] διεσώθη καὶ «τοῖς μὴ ὀρθῶς τὰς τῶν ἁγίων διδασκάλων τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας θείας φωνὰς ἐκλαμβανομένοις, καὶ τὰ ἀριδήλως ἐν αὐταῖς διὰ τῆς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος χάριτος εἰρημένα, παρερμηνεύειν τε καὶ περιστρέφειν πειρωμένοις, ἀνάθεμα»[53].
Τέλος, περατώνοντες αὐτὸ τὸ κείμενο, ἀναφέρομε μία ρῆσι τοῦ ἁγίου Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, ὁ ὁποῖος ἔζησε αἰῶνες πρὸ τῆς Εἰκονομαχίας. Στὸ κείμενο αὐτὸ διδάσκει ὁ ἅγιος Πατὴρ ὅτι ἕκαστος χριστιανός, ἀκριβῶς ἐπειδὴ ἔχει λάβη μὲ τὸ Βάπτισμα καὶ τὸ Χρῖσμα τὴν δυνατότητα τῆς διακρίσεως τῆς ὀρθῆς ἀπὸ τῆς ψευδοῦς δοξασίας, καθίσταται ἔνοχος κολάσεως στὴν περίπτωσι κατὰ τὴν ὁποία ἀκολουθήσει ἄπειρο τῆς Παραδόσεως ποιμένα. «Πᾶς ἄνθρωπος, ὁ τὸ διακρίνειν παρὰ Θεοῦ εἰληφώς, κολασθήσεται, ἀπείρῳ ποιμένι ἐξακολουθήσας, καὶ ψευδῆ δόξαν ὡς ἀληθῆ δεξάμενος»[54]. Δὲν μπορεῖ, δηλαδή, νὰ δικαιολογηθῆ κάποιος, ἐὰν στὰ δογματικὰ θέματα τῆς πίστεως ἰσχυρισθεῖ ὅτι ἀκολουθεῖ καὶ ὑπακούει σὲ ποιμένα ἄπειρο καὶ ἄγευστο τῆς Ἀποστολικῆς Παραδόσεως τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ αὐτὸ συνέβη σὲ πολλοὺς χριστιανοὺς κατὰ τὴν περίοδο τῆς Εἰκονομαχίας, οἱ ὁποῖοι ἐτάχθησαν μὲ τὸ μέρος τῶν εἰκονομάχων.
[1] Ἐπεξεργασμένη μορφὴ ὁμιλίας ἡ ὁποία ἔγινε τὴν Κυριακὴ 5 Μαρτίου 2023 στὴν αἴθουσα τοῦ «Ἀποστόλου Παύλου» στὴν ὁδὸ Καρύτση πρὸς τὴν Χριστιανικὴ Ἕνωσι Ἐπιστημόνων.
[2] Ἰω. 1: 18.
[3] Κολ. 1: 15.
[4] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 9 (Schriften, Bd. III, σ. 83-84).
[5] Γεν. 1: 26.
[6] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Γ΄ 26 (Schriften, Bd. III, σ. 132).
[7] Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Κατηχήσεις, ΙΒ΄, ε΄ (ΒΕΠ 39, 139), καὶ παρά: Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Γ΄ 117 (Schriften, Bd. III, σ. 192).
[8] Γεν. 1:27.
[9] Γεν. 2: 7.
[10] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 20 (Schriften, Bd. III, σ. 119).
[11] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Γ΄ 41 (Schriften, Bd. III, σ. 143).
[12] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 16 (Schriften, Bd. III, σ. 114).
[13] Θεοδώρου Στουδίτου, Ἀντιρρητικὸς κατὰ εἰκονομάχων, Α΄, ιθ΄ (PG 99, 349).
[14] Θεοδώρου Στουδίτου, Ἀντιρρητικὸς κατὰ εἰκονομάχων, Α΄, ζ΄ (PG 99, 337).
[15] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 35.
[16] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 240.
[17] Θεοδώρου Στουδίτου, Ἀντιρρητικὸς κατὰ εἰκονομάχων, Α΄, β΄ (PG 99, 329-332).
[18] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 242.
[19] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 5 (Schriften, Bd. III, σ. 71-72).
[20] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 4 (Schriften, Bd. III, σ. 78).
[21] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 16 (Schriften, Bd. III, σ. 89).
[22] Τριώδιον (Ἀθῆναι: Φῶς, χ.χ.), σ. 157α.
[23] Βλ. Νέος Συναξαριστὴς τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τόμ. 11 (Ἀθήνα: Ἴνδικτος, 2008), σ. 130, ὑπσμ. 8: «Σύμφωνα μὲ μιὰ λατινικὴ παράδοση, ἡ ἁγία Βερονίκη ἦταν ἡ γυναίκα ποὺ σκούπισε τὸ ματωμένο πρόσωπο τοῦ Κυρίου τὴν ὥρα ποὺ κουβαλοῦσε τὸν Σταυρό του πρὸς τὸν Γολγοθᾶ. Τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ Σωτῆρος ἀποτυπώθηκαν στὸ ὕφασμα, καὶ ἔτσι θεωρήθηκε ὡς μία ἀπὸ τὶς ἀχειροποίητες εἰκόνες. Σύμφωνα ὅμως μὲ τὸ ἀρχαῖο ἀπόκρυφο κείμενο “Πράξεις τοῦ Πιλάτου”, ἡ Βερονίκη ἦταν μᾶλλον ἡ Αἱμορροοῦσα, ἡ ὁποία διαθέτοντας ἕνα πορτραῖτο τοῦ Χριστοῦ πῆγε νὰ τὸ παρουσιάσει στὸν αὐτοκράτορα Τιβέριο στὴν Ρώμη. Μετὰ τὸν θάνατό του ἡ πολύτιμη εἰκόνα φέρεται νὰ πέρασε στὸν ἅγιο Κλήμεντα».
[24] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 295.
[25] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 174.
[26] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 33.
[27] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 6 καὶ Γ΄ 3 (Schriften, Bd. III, σ. 72-73).
[28] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 12 (Schriften, Bd. III, σ. 102-103).
[29] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 12 (Schriften, Bd. III, σ. 104).
[30] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 16 (Schriften, Bd. III, σ. 113-114).
[31] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 21 καὶ Β΄ 15 (Schriften, Bd. III, σ. 107).
[32] Πρβλ. τὴν γενικὴ θέσι τοῦ ἁγίου Πατρός: «Παντὸς εἰκονιζομένου, οὐχ ἡ φύσις ἀλλ' ἡ ὑπόστασις εἰκονίζεται» (ἁγίου Θεοδώρου Στουδίτου, Ἀντιρρητικὸς λόγος τρίτος κατὰ εἰκονομάχων, PG 99, 405Α).
[33] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 213-214.
[34] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 228.
[35] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 16 (Schriften, Bd. III, σ. 89).
[36] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 36 καὶ Β΄ 32 (σχόλιον) (Schriften, Bd. III, σ. 148).
[37] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 14 (Schriften, Bd. III, σ. 105).
[38] Ἀθανασίου Χατζοπούλου, «Ἡ εἰκόνα στὴ Ρώμη ἄλλοτε καὶ τώρα», Ἐκκλησία (1990), σ. 248.
[39] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 236.
[40] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 17 (Schriften, Bd. III, σ. 93).
[41] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Β΄ 11 καὶ Γ΄ 10 (Schriften, Bd. III, σ. 102).
[42] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 10 (Schriften, Bd. III, σ. 99).
[43] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 10 (Schriften, Bd. III, σ. 99-100).
[44] Παρά: Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Γ΄ 59 (Schriften, Bd. III, σ. 169). Πρβλ. Μ. Ἀθανασίου (ἀμφιβ.), Πρὸς Ἀντίοχον ἄρχοντα, ΛΘ΄ (ΒΕΠ 35, 111).
[45] Ἀθανασίου Χατζοπούλου, «Ἡ εἰκόνα στὴ Ρώμη ἄλλοτε καὶ τώρα», Ἐκκλησία (1990), σ. 248.
[46] Κωνσταντίνου Κορναράκη, Ἡ θεολογία τῶν ἱερῶν εἰκόνων κατὰ τὸν ὅσιο Θεόδωρο τὸ Στουδίτη (Κατερίνη: Ἐπέκταση, 1998), σ. 253.
[47] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Γ΄ 12 (Schriften, Bd. III, σ. 123-124).
[48] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας, Α΄ 36 καὶ Β΄ 32 (σχόλιον) (Schriften, Bd. III, σ. 147-148).
[49] Βλ. Καλλιόπης Ρηγοπούλου, «Τέχνη/Τεχνολογία/Εἰκόνα», Θεολογία 95, 2 (2024) 43-65.
[50] Τζούντιθ Χέριν, Γυναῖκες στὴν πορφύρα. Ἡγεμόνες τοῦ Μεσαιωνικοῦ Βυζαντίου (Ἀθήνα: Ὠκεανίδα, 2002), σ. 510-511.
[51] Καλλιόπης Ρηγοπούλου, «Τέχνη/Τεχνολογία/Εἰκόνα», Θεολογία 95, 2 (2024), σ. 53.
[52] Τριώδιον, (Ἀθῆναι: Φῶς, χ.χ.), σ. 162α.
[53] Τριώδιον, (Ἀθῆναι: Φῶς, χ.χ.), σ. 160β.
[54] Ἰγνατίου, Πρὸς Ἐφεσίους, XVI (ΒΕΠ 2, 291).
