Χριστόδουλου Μόλυβα, Ὁ Νόλαν, ὁ Ὅμηρος καὶ ἡ Αἰσθητική της Λευκότητας

Χριστόδουλου Μόλυβα,

Ὁ Νόλαν, ὁ Ὅμηρος καὶ ἡ Αἰσθητική της Λευκότητας 

https://www.antibaro.gr/article/40699

Ὅταν τὸ Χόλιγουντ ἀνακοίνωσε τὴν Ὀδύσσεια, σὲ σκηνοθεσία Κρίστοφερ Νόλαν, ἡ διαδικτυακὴ συζήτηση στράφηκε ἀμέσως στὶς ἐπιλογὲς τοῦ casting. Τὸ ρόστερ περιλάμβανε ὀνόματα ὅπως ἡ Zendaya ὡς Ἀθηνᾶ καὶ ἡ Lupita Nyong’o ὡς Ἑλένη. Ὁ Νόλαν δήλωσε ὅτι στόχευε σὲ μιὰ ρεαλιστικὴ ἀπεικόνιση τοῦ μύθου, βαθιὰ ριζωμένη στὸ ὁμηρικὸ κείμενο. Ἐνῷ ὁρισμένοι χειροκρότησαν αὐτὴν τὴν πολυπολιτισμικὴ προσέγγιση ὡς μιὰ τολμηρή, σύγχρονη ἐπανεκτέλεση, ἄλλοι ἀντέδρασαν βασιζόμενοι σὲ μιὰ ἀσαφῆ αἴσθηση ἱστορικῆς ἀσυνέπειας. 

Ὡστόσο, ἂν παραμερίσουμε τὶς σύγχρονες ἰδεολογικὲς μάχες καὶ κοιτάξουμε ἀπ' εὐθείας τὸ ἀρχαῖο πρωτογενὲς ὑλικό, τὸ ἐρώτημα ποὺ προκύπτει εἶναι καθαρὰ φιλολογικό. Ποιός ἀκριβῶς ἦταν ὁ αἰσθητικὸς ρεαλισμὸς τοῦ Ὁμήρου; 

Ἑλένη, Πηνελόπη καὶ τὸ Ἰδεῶδες τοῦ Ἐλεφαντόδοντου 

Ἡ Ἑλένη τῆς Σπάρτης ἔχει ἐπιβιώσει ἀνὰ τοὺς αἰῶνες μὲ ἕναν μόνιμο χαρακτηρισμό: εἶναι ἡ Ὡραία Ἑλένη. Κι ὅμως, ὁ Ὅμηρος εἶναι παροιμιωδῶς φειδωλὸς ὅταν πρόκειται γιὰ τὶς φυσικές της περιγραφές. Ἐπιλέγει νὰ δείξει τὴν ὀμορφιά της μέσα ἀπὸ τὸν ἀντίκτυπό της. Ὅταν οἱ γέροντες τῆς Τροῖας τὴν βλέπουν νὰ περπατᾶ στὰ τείχη, ψιθυρίζουν μεταξύ τους ὅτι ἀξίζει καὶ μὲ τὸ παραπάνω δέκα χρόνια σφαγῆς. 

Ἀλλὰ ὅταν ὁ ποιητὴς ἀποφασίζει νὰ τῆς δώσει ἕνα συγκεκριμένο φυσικὸ χαρακτηριστικό, εἶναι ἀκριβής. Στὸ Βιβλίο 3 τῆς Ἰλιάδας (γραμμὴ 121), ἡ Ἑλένη ἀποκαλεῖται ρητὰ λευκώλενος. Αὐτὸς δὲν εἶναι ἕνας τυχαῖος χαρακτηρισμός. Τὸ ἴδιο ἀκριβῶς αἰσθητικὸ κριτήριο μεταφέρεται καὶ στὴν Ὀδύσσεια ,τὸ ἴδιο τὸ κείμενο ποὺ διασκευάζει ὁ Νόλαν. Στὸ Βιβλίο 18 (γραμμὴ 196), ὅταν ἡ θεὰ Ἀθηνᾶ θέλει νὰ κάνει τὴν Πηνελόπη ἀκαταμάχητη γιὰ νὰ θαμπώσει τοὺς μνηστῆρες, τὴν κοιμίζει καὶ ὀμορφαίνει τὴν ἐμφάνισή της. Πῶς τὴν ὀμορφαίνει; Τὴν κάνει πιὸ ψηλή, πιὸ ἐπιβλητικὴ καὶ λευκότερη ἀπὸ φρεσκοκομμένο ἐλεφαντόδοντο (λευκοτέρην δ’ ἄρα μιν θῆκε πριστοῦ ἐλέφαντος). 

Στὸ ὁμηρικὸ σύμπαν, τὸ ἀνοιχτόχρωμο δέρμα εἶναι ἡ ἀπόλυτη, μετρήσιμη κορυφὴ τῆς γυναικείας ὀμορφιᾶς. 

Ἡ Κοινωνιολογία τοῦ Χρώματος 

Γιὰ ἕναν σύγχρονο Δυτικὸ θεατή, τὸ μαυρισμένο ἢ σκουρόχρωμο δέρμα συσχετίζεται συχνὰ μὲ τὴν ὑγεία, τὸν ἐλεύθερο χρόνο καὶ τὴν ἐξωτικὴ γοητεία. Στὸν ἀρχαῖο μεσογειακὸ κόσμο ἴσχυε τὸ ἀντίθετο. Ἡ λευκότητα τοῦ δέρματος δὲν ἀφοροῦσε τὴ φυλὴ μὲ τὴ σύγχρονη βιολογικὴ ἔννοια καθὼς οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες ἦταν ἱστορικὰ ἕνας μεσογειακὸς λαὸς ἀλλὰ τὸ φῦλο καὶ τὴν κοινωνικὴ τάξη. 

Τὸ χλωμό, λευκὸ δέρμα ἦταν ἡ ὁρατὴ ἀπόδειξη κορυφαίου κοινωνικοῦ προνομίου. Σήμαινε ὅτι μιὰ ἀριστοκράτισσα γυναῖκα ζοῦσε προστατευμένη μέσα στὸν γυναικωνίτη καὶ δὲν χρειαζόταν νὰ κάνει χειρωνακτικὴ ἐργασία κάτω ἀπὸ τὸν καυτὸ ἑλληνικὸ ἥλιο. Ἀντίθετα, ἕνας σωστὸς ἄνδρας ἀναμενόταν νὰ εἶναι ἡλιοκαμένος καὶ σκουρόχρωμος, μιὰ ἀπόδειξη τοῦ χρόνου ποὺ περνοῦσε γυμνὸς στὴν παλαίστρα καὶ στὸ πεδίο τῆς μάχης. 

Αὐτὴ ἡ πολιτισμικὴ γραμματικὴ ἦταν ἀπόλυτη καὶ ἦταν αὐστηρὰ κωδικοποιημένη στὴν ἀρχαία τέχνη. Στὴν ἀττικὴ μελανόμορφη καὶ ἐρυθρόμορφη ἀγγειογραφία, οἱ γυναικεῖες φιγοῦρες βάφονταν συστηματικὰ μὲ λευκὸ ἐπίχρισμα, ἐνῷ οἱ ἀνδρικὲς φιγοῦρες ἀπεικονίζονταν μὲ ἔντονο μαῦρο ἢ κοκκινωπό-καφὲ χρῶμα. Ἡ ἐμμονὴ μὲ τὴν ἐπίτευξη αὐτοῦ τοῦ ἰδεώδους ἦταν τόσο ἔντονη, ποὺ οἱ Ἑλληνίδες ἄλειφαν τακτικὰ τὸ πρόσωπό τους μὲ ψιμύθιο (σκόνη λευκοῦ μολύβδου) γιὰ νὰ τὸ ἀσπρίσουν τεχνητά, γνωρίζοντας πλήρως ὅτι αὐτὸ τὸ καλλυντικὸ ἦταν θανάσιμα τοξικό. Ἡ ὀμορφιά, μὲ ἄλλα λόγια, ἄξιζε μιὰ δηλητηρίαση σὲ ἀργὴ κίνηση. 

Ἀποδομῶντας τὴν Ἄμυνα τῆς Συμβατικῆς Ἔκφρασης 

Ἕνας αὐστηρὸς κλασικὸς φιλόλογος θὰ μποροῦσε νὰ ἐγείρει μιὰ ἔνσταση ἐδῶ.Τὸ λευκώλενος εἶναι ἁπλῶς ἕνα στερεότυπο ἐπίθετο , μιὰ τυποποιημένη ἔκφραση ποὺ χρησιμοποιεῖται κυρίως γιὰ τὴ θεὰ ἮΙρα γιὰ νὰ ταιριάζει στὸ δακτυλικὸ ἐξάμετρο τοῦ στίχου. Ἑπομένως, θὰ μποροῦσε νὰ ὑποστηρίξει κανεὶς ὅτι δὲν ἀποτελεῖ ἐξατομικευμένη περιγραφὴ τῆς Ἑλένης ἢ τῆς Πηνελόπης. 

Κι ὅμως, αὐτὸ ἀκριβῶς εἶναι ποὺ δίνει βάρος στὸ ἐπιχείρημα. Ἐπειδὴ τὸ λευκώλενος εἶναι τὸ παραδοσιακὸ χαρακτηριστικὸ τῆς βασίλισσας τῶν θεῶν, ἡ ἐφαρμογή του σὲ θνητὲς γυναῖκες ὅπως ἡ Ἑλένη, ἢ ἡ σύγκριση τῆς Πηνελόπης μὲ ἐλεφαντόδοντο, ἐξυπηρετεῖ ἕναν σαφῆ θεολογικὸ καὶ αἰσθητικὸ σκοπό. Ὑψώνει τὶς θνητὲς γυναῖκες στὴ σφαῖρα τῆς θεϊκῆς ὀμορφιᾶς. Ἡ λευκότητα εἶναι τὸ διαβατήριο γιὰ τὸ ἰδεατό. 

Ὁ Κινηματογραφικὸς Ρεαλισμὸς ὡς Ἐπιλεκτικὴ Ἐπιλογή 

Αὐτό μας ἐπαναφέρει στὸ casting τοῦ Κρίστοφερ Νόλαν. Ἡ τέχνη δὲν ἔχει ἀπολύτως καμία ὑποχρέωση νὰ εἶναι ἱστορικὰ ἀκριβής. Ἂν ἕνας δημιουργὸς θέλει νὰ τοποθετήσει τον Μάκβεθ στὴ φεουδαρχικὴ Ἰαπωνία ἢ νὰ σκηνοθετήσει μιὰ Ἀφροκεντρικὴ Ἰλιάδα, ἔχει κάθε δικαίωμα νὰ τὸ κάνει. Ἡ μυθολογία εἶναι ρευστὴ καὶ προορίζεται γιὰ ἐπανερμηνεία. 

Τὸ πρόβλημα προκύπτει ὅταν ἕνας σκηνοθέτης ἐπικαλεῖται τὸν ρεαλισμὸ καὶ τὴν πιστότητα στὸ κείμενο γιὰ νὰ νομιμοποιήσει τὸ ὅραμά του, ἐνῷ ταυτόχρονα ἀπογυμνώνει τὸ κείμενο ἀπὸ τοὺς ἐγγενεῖς πολιτισμικούς του κώδικες γιὰ νὰ ἱκανοποιήσει τὶς δυναμικὲς τοῦ Χόλιγουντ τοῦ 21ου αἰῶνα. Ὅταν ἐπιλέγεις Μαύρους ἠθοποιοὺς ἀναμφίβολα ἐξαιρετικὰ ταλαντούχους γιὰ νὰ ἐνσαρκώσουν ρόλους ὅπου τὸ κείμενο ρητά, ἐπανειλημμένα καὶ δομικὰ ἐξισώνει τὴν ὑπέρτατη ὀμορφιὰ καὶ τὸ βασιλικὸ status μὲ τὸ ἀλαβάστρινο δέρμα, δὲν προσφέρεις πλέον μιὰ ρεαλιστικὴ ἀναπαράσταση. Κάνεις μιὰ σύγχρονη προσαρμογή. 

Ὁ Νόλαν διεκδικεῖ τὴν αὐθεντία τοῦ Ὁμήρου ὅταν αὐτὸ ἐξυπηρετεῖ τὴν ἀφηγηματική του δομή, τὴ γεωγραφία καὶ τὸ χτίσιμο τοῦ κόσμου του, ἀλλὰ ἀπορρίπτει ἀθόρυβα τὴν αἰσθητικὴ καὶ ἱστορικὴ πραγματικότητα τοῦ Ὁμήρου ὅταν αὐτὴ συγκρούεται μὲ τὶς σύγχρονες τάσεις τοῦ casting. 

Ἡ ἀρχαιότητα δὲν μᾶς ἄφησε φωτογραφίες. Μᾶς ἄφησε ἕνα σύστημα ἀξιῶν ἐνσωτωμένο σὲ λέξεις. Τὸ Λευκώλενος δὲν εἶναι ἕνα τυχαῖο ἐπίθετο. Εἶναι ἡ ὀπτική, κοινωνικὴ καὶ ταξικὴ κοσμοθεωρία μιᾶς ὁλόκληρης ἐποχῆς, κλειδωμένη μέσα σὲ τέσσερις συλλαβές. Ἂν θέλεις νὰ ἐπικαλεστεῖς τὸν Ὅμηρο, πρέπει νὰ εἶσαι πρόθυμος νὰ τὸν κοιτάξεις ἀκριβῶς ὅπως ἦταν. 

Χριστόδουλος Μόλυβας