Κώστα Γρίβα,
Τὸ ἀδιέξοδο τοῦ Δυτικοῦ ἀνθρώπου καὶ τὸ "ἔνστικτο τοῦ θανάτου" στὴ γεωπολιτική
30/09/2025
https://slpress.gr/idees/to-adiexodo-tou-ditikou-anthropou-kai-to-enstikto-tou-thanatou-sti-geopolitiki/
Σὲ προηγούμενο ἄρθρο ἀναφερθήκαμε στὴν ἀνταγωνιστικὴ σχέση σώματος-πνεύματος ποὺ κυριαρχεῖ στὸν πυρῆνα τοῦ Δυτικοῦ Πολιτισμοῦ καὶ ἐπηρεάζει τὴν αἴσθηση ταυτότητας τῆς Δύσης σήμερα, καθὼς καὶ τὴ γεωπολιτική της συμπεριφορά. Σήμερα, θὰ ἐξετάσουμε περαιτέρω τὸν δυισμὸ αὐτὸ καὶ τὶς γεωπολιτικές του ἐπιδράσεις ὑπό το φῶς τῆς σύγχρονης ψυχολογίας.
Ἡ Δύση συνηθίζει νὰ ἀφηγεῖται τὸν ἑαυτό της σὰν τὸν πολιτισμὸ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς αὐτονομίας. Ἀπὸ τὸν Διαφωτισμὸ καὶ μετά, ἡ ὑπόσχεση ἦταν ὅτι ὁ ἄνθρωπος, χειραφετημένος ἀπὸ δεσμὰ παράδοσης, θρησκείας καὶ φύσης, θὰ γινόταν ὁ ἀπόλυτος κύριος τοῦ ἑαυτοῦ του. Ὡστόσο, ἡ ἴδια αὐτὴ ἐλευθερία μοιάζει σήμερα νὰ καταλήγει σὲ κενὸ νοήματος, μοναξιὰ καὶ αὐτοκαταστροφή. Γιὰ νὰ καταλάβουμε το πῶς φτάσαμε ὡς ἐδῶ, ἀξίζει νὰ δοῦμε δύο ἔννοιες τῆς ψυχολογίας. Τὸν "σημειακὸ ἑαυτὸ" (punctual self) καὶ τὸ "ἔνστικτο τοῦ θανάτου" (Thanatos).
Ὁ καθηγητὴς π. Νικόλαος Λουδοβίκος στὰ ἔργα του, ὅπως εἶναι τὸ "Ψυχανάλυση καὶ Ὀρθόδοξη Θεολογία" ἐξετάζει τὴν ἔννοια τοῦ "σημειακοῦ ἑαυτοῦ", τὴν ὁποία καθιέρωσε ὁ φιλόσοφος Charles Taylor. Ὁ Charles Taylor λοιπὸν ἦταν αὐτὸς ποὺ περιέγραψε τὸ νεωτερικὸ ἄνθρωπο ὡς "σημειακὸ ἑαυτό". Σύμφωνα μὲ αὐτὴν τὴν ἀντίληψη ὁ ἄνθρωπος βιώνει τὸν ἑαυτό του ὡς ἕνα αὐτόνομο κέντρο συνείδησης, ἀποκομμένο ἀπὸ σῶμα, φύση καὶ κοινωνία. Κατὰ τὴν ἀντίληψη αὐτή, ὁ ἄνθρωπος εἶναι μιὰ "καθαρὴ" ἐσωτερικότητα, "ἀπελευθερωμένη" ἀπὸ τὴ σχέση της μὲ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ σταθεῖ αὐτόνομα ἔξω ἀπὸ τὸν κόσμο καὶ νὰ ἀποφασίζει γιὰ τὸν ἑαυτό της.
Αὐτὸ τὸ μοντέλο ἔδωσε ὤθηση στὴν ἀτομικότητα, στὴν ἐλευθερία ἐπιλογῶν, στὴ νεωτερικὴ ἐπιστήμη. Ταυτόχρονα, ὅμως, ὁδήγησε καὶ σὲ μιὰ ἐπικίνδυνη ἀπομόνωση. Ὁ ἄνθρωπος ἀποσπάστηκε ἀπὸ τὶς σχέσεις ποὺ τοῦ ἔδιναν νόημα καὶ ρίζες, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ καταλήξει νὰ μείνει μετέωρος. Μετετράπη σὲ ἕνα "ὀχυρωμένο ἄτομο", πικρὰ ἐλεύθερο καὶ βαθιὰ μόνο.
Ἡ σκοτεινὴ ἕλξη τοῦ μηδενὸς στὴ Δύση
Ἐδῶ συναντοῦμε τὸν Φρόϊντ. Στὸ "Πέραν τῆς ἀρχῆς τῆς ἡδονῆς" ὁ ἱδρυτὴς τῆς ψυχανάλυσης μίλησε γιὰ κάτι ποὺ διέψευσε τὴ δική του πρώιμη αἰσιοδοξία. Καὶ αὐτὸ ἦταν τὸ "ἔνστικτο τοῦ θανάτου". Ὁ ἄνθρωπος, ἔλεγε, δὲν κινεῖται μόνο ἀπὸ τὸ ἔνστικτο τῆς ζωῆς (Eros), ἀλλὰ κουβαλᾶ μέσα του καὶ μιὰ ἀντίθετη δύναμη. Μιὰ ἐσωτερικὴ τάση ἐπιστροφῆς στὸ μηδέν, διάλυσης καὶ καταστροφῆς. Τὸ ἔνστικτο τοῦ θανάτου ἐκδηλώνεται σὲ αὐτοκαταστροφικὲς συμπεριφορές, στὴ βία, στὴν ἐμμονὴ ἐπανάληψης ὀδυνηρῶν καταστάσεων.
Ὁ Φρόϊντ ἐμπνεύστηκε αὐτὸ τὸ ψυχολογικὸ μέγεθος ἐπηρεασμένος βαθιὰ ἀπὸ τὴν ἀνθρωποσφαγὴ τοῦ Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ἡ ὑπόλοιπη ἱστορία τοῦ 20ου αἰῶνα δείχνει νὰ ἐπιβεβαιώνει αὐτὴν τὴ θεωρία του. Ἂν δοῦμε τὸν "σημειακὸ ἑαυτὸ" σὲ σύνθεση μὲ τὸ "ἔνστικτο τοῦ θανάτου", σχηματίζεται μιὰ ζοφερὴ εἰκόνα. Ὁ "σημειακὸς ἑαυτὸς" εἶναι ὁ ἑαυτὸς ἀπομονωμένος ἀπὸ σχέσεις μὲ τοὺς ἄλλους καὶ ἀπὸ τὸ σῶμα, κλεισμένος στὸν ἀσώματο πυρῆνα του.
Ἕνας τέτοιος ἑαυτός, ὅμως, δὲν βρίσκει εὔκολα νόημα. Δυσκολεύεται νὰ δικαιολογήσει τὴν ὕπαρξή του. Καὶ τότε τὸ ἔνστικτο τοῦ θανάτου βρίσκει πρόσφορο ἔδαφος. Ὁ ἀπομονωμένος ἄνθρωπος γίνεται εὐάλωτος στὴν αὐτοκαταστροφή. Αὐτὸ τὸ βλέπουμε σὲ μιὰ σειρὰ στοιχείων ποὺ χαρακτηρίζουν τὴ σύγχρονη κουλτούρα: Στὴν ἀκραία μοναξιὰ καὶ ἀποξένωση τῶν κοινωνιῶν τῆς κατανάλωσης. Στὴν κουλτούρα βίας καὶ ἐπιβολῆς ποὺ ἐπανέρχεται ὁρμητικὰ (ἂν εἶχε φύγει καὶ ποτὲ) τόσο στὸ ἐσωτερικὸ τῶν κοινωνιῶν ὅσο καὶ στὸ διεθνὲς σύστημα, ὅπως εἶναι ἡ ἐπαναφορὰ σήμερα τοῦ ὁλοκληρωτικοῦ πολέμου. Στὴν ἐμμονὴ μὲ τὴν αὐτοδιάθεση τοῦ σώματος ποὺ συχνὰ καταλήγει ὄχι σὲ ἐλευθερία, ἀλλὰ σὲ μιὰ ροπὴ διάλυσης τῶν ἴδιων τῶν ὅρων ὕπαρξης τοῦ ἀνθρώπου.
Καὶ ἐδῶ ἐντοπίζεται ἕνα παράδοξο. Ἡ Δύση ξεκίνησε περιφρονῶντας τὸ σῶμα, θεωρῶντας τὸ φυλακὴ τῆς ψυχῆς, ἢ ἔστω "δερμάτινο χιτῶνα". Σήμερα, μοιάζει νὰ ἀποθεώνει τὸ σῶμα, ὄχι ὅμως ὡς δῶρο ἢ ὡς ἑνότητα μὲ τὴν ψυχή, ἀλλὰ σὰν ἀδρανὲς ὑλικὸ διαθέσιμο γιὰ κάθε χρήση, τροποποίηση, ἀκόμη καὶ κατάργηση. Ἀπὸ τὶς θεωρίες γιὰ τὸ φῦλο σὰν "φαντασιακὴ κατασκευὴ" μέχρι τὴν ὑπόσχεση τῆς βιοτεχνολογίας γιὰ "βελτιωμένους ἀνθρώπους", ἡ λογικὴ εἶναι ἡ ἴδια. Τὸ σῶμα δὲν εἶναι ὁ ἑαυτὸς ἀλλὰ κάτι ποὺ τὸ ἀσώματο ἐγὼ μπορεῖ νὰ χειριστεῖ κατὰ βούληση! Κι ὅμως, αὐτὴ ἡ ἀπόλυτη ἐλευθερία καταλήγει συχνὰ σὲ ἀδιέξοδο, σὲ μιὰ μορφὴ πολιτισμικοῦ "ἐνστίκτου του θανάτου", στὴν ἀποδόμηση χωρὶς ὅραμα, στὴν αὐτοκαταστροφὴ στὸ ὄνομα τῆς αὐτονομίας.
Ἡ γεωπολιτικὴ ἀντανάκλαση
Ἡ κρίση ταυτότητας δὲν μένει στὴν ἀτομικὴ ψυχολογία. Ἐκδηλώνεται καὶ στὴ γεωπολιτική. Ἡ Δύση, ἡ ὁποία οἰκοδόμησε γιὰ αἰῶνες τὴν ἰσχύ της πάνω στὴν ἰδέα τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς κυριαρχίας, μοιάζει σήμερα χωρὶς ἀφήγημα. Πράγματι, παραμένει στὴν κορυφὴ τῆς τεχνολογίας, τῆς στρατιωτικῆς ἰσχύος καὶ τῆς οἰκονομίας. Ἀλλὰ ποιά εἶναι ἡ πολιτισμική της πρόταση στὸν ὑπόλοιπο κόσμο; Ποιό εἶναι τὸ ὀντολογικὸ μοντέλο τῆς σημερινῆς Δύσης; Ἂν τὸ μόνο ποὺ ἔχει μείνει στὸν σημερινὸ Δυτικὸ Πολιτισμὸ εἶναι ἡ βούληση γιὰ αὐτοκαθορισμὸ χωρὶς ὅρια, τότε ὁλόκληρος ὁ Δυτικὸς Κόσμος κινδυνεύει νὰ πέσει στὸ ἴδιο κενὸ ποὺ βασανίζει τὸν μεμονωμένο ἄνθρωπο.
Καὶ ἐδῶ τὸ ἔνστικτο τοῦ θανάτου ἀποκτᾶ μιὰ εὐρύτερη γεωπολιτισμικὴ διάσταση. Ὁ Δυτικὸς Κόσμος ὁδηγεῖται στὴν αὐτοκαταστροφὴ διὰ ἑνὸς διδύμου: Ἀπὸ τὴ μία τῆς ἐμμονικῆς ἐνοχῆς γιὰ πραγματικὰ καὶ φανταστικὰ ἐγκλήματα τοῦ παρελθόντος. Ἀπὸ τὴν ἄλλη τὴν ἄρνηση ταυτότητας ποὺ αὐτὴ ἡ ἐνοχὴ συνεπάγεται, ἐν παραλλήλῳ μὲ τὴν ἐμμονὴ στὴν παντοδυναμία τοῦ φαντασιακὰ ἀπελευθερωμένου ἀπὸ τὴ φύση "ἀπέραντου" ἀτόμου. Οἱ συλλογικὲς ταυτότητες ἀφανίζονται, κυριαρχεῖ ἕνα μηδενιστικὸ ὅραμα καὶ ὁδηγούμαστε στὴν αὐτοάρνηση, ἡ ὁποία μὲ τὴ σειρά της ἐνεργοποιεῖ τὸ "ἔνστικτο τοῦ θανάτου" σὲ συλλογικὸ πλέον ἐπίπεδο.
Ἡ λύση δὲν εἶναι νὰ προσπαθήσουμε νὰ γυρίσουμε σὲ κάποιο ἰδεατὸ παρελθόν, οὔτε νὰ προχωρήσουμε ἄκριτα στὸν δρόμο τῆς "βελτίωσης" τοῦ ἀνθρώπου μέχρις ἀφανισμοῦ. Ἀντίθετα, χρειάζεται μιὰ κατανόηση τοῦ ἑαυτοῦ ὄχι ὡς ἀπομονωμένου σημείου, ἀλλὰ ὡς προσώπου σὲ σχέση μὲ τοὺς ἄλλους. Αὐτὸ ἀκριβῶς προτείνει τὸ Ὀρθόδοξο ὀντολογικὸ παράδειγμα. Δηλαδή, μιὰ ἀντίληψη τοῦ ἀνθρώπου ποὺ δὲν φοβᾶται τὸ σῶμα του οὔτε τὸ βλέπει ὡς ἐμπόδιο ἢ ἀδρανὲς ὑλικό, ἀλλὰ ὡς μέρος τῆς ἑνότητας τοῦ ἑαυτοῦ.
Καὶ μὲ αὐτὸν τὸν ὑπαρξιακὸ πυρῆνα ἀντιλαμβάνεται τὴν ἐλευθερία ὄχι σὰν αὐθαιρεσία καὶ κυριαρχία, ἀλλὰ ὡς σχέση μὲ τὸν ἄλλον καὶ μὲ τὴν κοινότητα. Ὡς ὑπάρχειν διὰ τῆς σχέσης. Κι αὐτὸ τὸ θετικὸ ὀντολογικὸ μοντέλο θὰ ἦταν εὐχῆς ἔργον νὰ ἐφαρμοστεῖ ὄχι μόνο μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ τῶν χωρῶν καὶ τῶν πολιτισμῶν. Χωρὶς ἕνα τέτοιο ὅραμα, ἡ Δύση θὰ συνεχίσει νὰ αἰωρεῖται ἀνάμεσα στὴν ἀλαζονεία τῆς κυριαρχίας καὶ στὸν πειρασμὸ τῆς αὐτοκαταστροφῆς. Καὶ τότε, ἴσως, ἄλλοι πολιτισμοὶ νὰ προσφέρουν τὶς ἀπαντήσεις ποὺ ἐκείνη ἀδυνατεῖ νὰ δώσει...
