Πετροβολῶντας τὸν Σμαραγδῆ...
ΘΑΝΑΣΗΣ Κ.
https://slpress.gr/anadimosieuseis/petrovolontas-ton-smaragdi/
Τὴν ταινία τοῦ Σμαραγδῦ "Καποδίστριας" δὲν τὴν εἶδα. Ἀκόμα... Ἄλλωστε τὰ εἰσιτήρια εἶναι sold out. Εἶδα στὸ διαδίκτυο κάποια πολὺ σύντομα ἀποσπάσματα, ἄκουσα νὰ τὴ συζητᾶνε μὲ πάθος γνωστοί μου ποὺ πρόλαβαν καὶ τὴν εἶδαν καὶ διάβασα πλῆθος κριτικές... Δὲν θὰ γράψω γιὰ τὴν ταινία, λοιπόν... Θὰ γράψω γιὰ τὶς κριτικὲς τῆς ταινίας. Καὶ γιὰ τὴν πρωτοφανῆ ἀπήχησή της, παρὰ τὶς κριτικές.
Πρῶτον, ἤδη ἡ ταινία τοῦ Γιάννη Σμαραγδὴ κάνει ρεκὸρ εἰσιτηρίων. Σὲ τέσσερις μέρες παίχθηκε σὲ 90 αἴθουσες καὶ ἔκοψε 145 χιλιάδες εἰσιτήρια – τὸν μεγαλύτερο ἀριθμὸ πρώτων ἡμερῶν ἀπὸ τὶς "Σειρῆνες τοῦ Αἰγαίου" (2005). Ἤδη προστέθηκαν ἄλλες 32 αἴθουσες καὶ παίζεται σὲ περίπου 120, κάτι ποὺ δὲν ἔχει ξανασυμβεῖ. Τὶς ἑπόμενες τρεὶς μέρες ἤδη ξεπερνᾶ τὶς 250 χιλιάδες εἰσιτήρια!
Μετριοπαθεῖς ἐκτιμήσεις προεξοφλοῦν πῶς σύντομα θὰ ξεπεράσει τὸ ἕνα ἑκατομμύριο εἰσιτήρια. Μιὰ ταινία ποὺ πολεμήθηκε πρὶν ὑπάρξει, τῆς κόπηκε χρηματοδότηση καὶ «πυροβολεῖται» ἀπὸ κριτικοὺς πρὶν ἀκόμα προβληθεῖ... Ἀληθινὸ ἱστορικὸ ρεκόρ! Κι αὐτὸ κάτι λέει.
Δεύτερον. Οἱ ἐπαγγελματίες κριτικοὶ τὴν κατηγοροῦν γιὰ «εὔκολη χρήση ἐθνικῶν καὶ θρησκευτικῶν συμβόλων» καὶ γιὰ «ἁγιογραφία».
Δὲν κατάλαβα ποτὲ γιατί αὐτὸ θεωρεῖται "κατηγορία". Ὁ «Ἀντρέϊ Ρουμπλιόφ» του Ταρκόφσκι εἶναι ἁγιογραφία. Γεμάτη θρησκευτικοὺς συμβολισμούς. Ὁ Ἀϊζενστάϊν στὸν «Ἰβὰν τὸν Τρομερὸ» χρησιμοποιεῖ ὠμοὺς ἐθνικοὺς συμβολισμοὺς γιὰ νὰ δικαιολογήσει ἀπερίγραπτη σκληρότητα «γιὰ τὸ καλὸ τῆς χώρας». Ἀριστουργήματα καὶ τὰ δύο!
Θὰ ποῦν βέβαια ὅτι ὁ Σμαραγδὴς δὲν εἶναι Ταρκόφσκι ἢ Ἀϊζενστάϊν. Σωστά. Τότε ὅμως γιατί τὸν κατηγοροῦν γιὰ κάτι ποὺ ἔκαναν κι ἐκεῖνοι; Πρὶν τὸν κατηγορήσουν γιὰ τὴν "τεχνική" του, τὸν κατηγοροῦν γιὰ τὴν Τέχνη του, γιὰ τὴ "γλῶσσα" τῶν συμβολισμῶν ποὺ χρησιμοποίησε. Ποὺ ἴδια ἀκριβῶς τὴν χρησιμοποίησαν ἄλλοι, τοὺς ὁποίους τοὺς ἔχουν στὸ ἀπυρόβλητο. Πᾶμε τώρα καὶ στὴν "τεχνική"...
Τρίτον. Τὸν κατηγοροῦν γιὰ «ἐπίπεδη κινηματογραφικὴ γραφή», γιὰ ἁπλοϊκὴ προπαγάνδα «ἐπιπέδου σχολικῆς παράστασης». Δὲν μᾶς τὰ λένε καλά: Ἑκατὸν σαράντα χιλιάδες Ἕλληνες στριμώχτηκαν σὲ λίγες μέρες νὰ δοῦν μιά... σχολικὴ παράσταση; Σὰν πολὺ δημοφιλεῖς ἔγιναν ξαφνικὰ οἱ... "σχολικὲς παραστάσεις" στὴν Ἑλλάδα! Κάτι δὲν πάει καλά.
Ὁ Ἀγγελόπουλος στὸν "Θίασο" (1975) παρουσιάζει τοὺς ἀριστεροὺς τοῦ Ἐμφυλίου ὡς "μάρτυρες" καὶ τοὺς δεξιοὺς ὡς ἀπεχθεῖς καρικατοῦρες. Περιέργως κανεὶς δὲν τὸ πρόσεξε... Τὸ ἔργο ἐκθειάστηκε. Ἔχει ὑπέροχη φωτογραφία – ὅπως ὅλο τὸ ἔργο του Ἀγγελόπουλου. Ἀλλὰ ἀπὸ σενάριο εἶναι ἁπλοϊκό, γεμᾶτο χοντροκομμένη "διδακτικότητα" καὶ ἐμφανέστατη ἀριστερὴ προπαγάνδα. Τὸ ἴδιο καὶ ὁ «Μπελογιάννης» τοῦ Νίκου Τζίμα (1980). Καὶ στὶς δύο περιπτώσεις ὑπάρχει μονομέρεια καὶ ἁγιογραφία.
Τὸ ἔργο τοῦ Τζίμα "Μπελογιάννης" ἀφορᾶ ἕνα ἄνθρωπο ποὺ δικάστηκε, καταδικάστηκε καὶ ἐκτελέστηκε στὸν ἀπόηχο ἑνὸς Ἐμφυλίου Πολέμου. Ἀλλὰ καὶ ὁ "Καποδίστριας" τοῦ Σμαραγδὴ ἀφορᾶ ἕναν δολοφονημένο πολιτικό. Ἂν ἡ μαρτυρικὴ διάσταση δικαιολογεῖ τὴν ἁγιογραφία στὴ μία περίπτωση, τὸ ἴδιο ἀκριβῶς ἰσχύει καὶ στὴν ἄλλη. Γιατί κάποιοι ἀποδομοῦνται καὶ ἄλλοι ἐξυμνοῦνται;
Τέταρτον. Μᾶς λένε ὅτι τὸ ἔργο εἶναι ἱστορικὰ ἀνακριβὲς ἢ μονοδιάστατο. Ἐδῶ κορυφώνεται ἡ ἀσχετοσύνη. Καμία κινηματογραφικὴ ταινία δὲν εἶναι "ἱστορικὴ πραγματεία". Ὅλες εἶναι δραματουργικὲς ἐκδοχές, ἀναγκαστικὰ ἐλλειπτικές. Ὁ Κούνδουρος στὸν «Βενιζέλο» (1981) παρουσίασε ἀποσπασματικὲς εἰκόνες μιᾶς θυελλώδους ζωῆς. Κανεὶς δὲν τὸν κατηγόρησε γιὰ "ἀποσιωπήσεις". Ὅποιος θέλει πλήρη ἱστορικὴ ἀπεικόνιση κάνει ντοκιουμαντὲρ δεκατεσσάρων ἐπεισοδίων – ὄχι ταινία μιάμισης ὥρας.
Τὸ The Darkest Hour (2017) εἶναι ἐξαιρετικό
Ἱστορικὰ ὅμως εἶναι ἀπολύτως ἐλλειπτικό: λείπει σχεδὸν πλήρως ἡ Συμφωνία τοῦ Μονάχου, λείπει ὁ Τσάμπερλαιν, ὁ ρόλος του Χάλιφαξ, ἡ πραγματικὴ τραγικότητα τοῦ Τσώρτσιλ ποὺ δικαιώθηκε ἀφοῦ χλευάστηκε. Κι ὅμως τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι συγκλονιστικό. Γιατί ἀπὸ τὴ σκοπιὰ ποὺ ἐπέλεξε (δραματικὸς ἀπεγκλωβισμὸς ἀπὸ τὴν Δουνκέρκη), λειτούργησε. Ἡ κορυφαία σκηνὴ τοῦ ἔργου, ἡ σκηνὴ στὸ μετρὸ τοῦ Λονδίνου, ὅπου ὁ κόσμος συσπειρώνεται αὐθόρμητα γύρω ἀπὸ τὸν Τσώρτσιλ, εἶναι ὄντως μαγική – ἂν καὶ θὰ μποροῦσε νὰ κατηγορηθεῖ ὡς "ἔντεχνος λαϊκισμός".
Τὰ μεγάλα διλήμματα ἐκείνης τῆς ἐποχῆς λείπουν. Ἡ ἄποψη "γιατί νὰ μὴν συνθηκολογήσουμε, ἀφοῦ εἴμαστε πιὰ ἡττημένοι καὶ ἀνήμποροι;" ποὺ ὑπῆρχε τότε, ἰδιαίτερα στὴν βρετανικὴ ἐλίτ, ἀποσιωπᾶται πλήρως στὴν ταινία. Κι ὅμως αὐτὸ ἦταν ποὺ ἔκανε ἀκόμα πιὸ δραματικὴ τὴ θέση τοῦ "κεντρικοῦ προσώπου", τοῦ Τσώρτσιλ, ποὺ πῆγε κόντρα σὲ ὅλους γιὰ νὰ κρατήσει τὴν χώρα του ὄρθια "τὴν πιὸ σκοτεινὴ ὥρα". Καὶ τοῦ βγῆκε.
Παρὰ τὶς βασικὲς αὐτὲς ἐλλείψεις, τὸ ἔργο ἦταν ἀριστούργημα... Ὅλες οἱ ἱστορικὲς ταινίες εἶναι, σχεδὸν ἀναπόφευκτα, ἐλλειπτικές. Κι αὐτὸ ποὺ δεχόμαστε γιὰ κάθε ἱστορικὴ ταινία, ἀρνούμαστε νὰ τὸ δεχθοῦμε μόνο γιὰ ἕναν: τον Σμαραγδή. Θὰ μοῦ ποῦν ξανὰ ὅτι ὁ Σμαραγδὴς δὲν εἶναι Ἀγγελόπουλος ἢ Wright. Σωστά. Καὶ τὴν ταινία του τὴν εἶδαν σὲ τέσσερις μέρες περισσότεροι ἀπ’ ὅσους εἶδαν ἀντίστοιχες ταινίες σὲ δεκαετίες!
Νὰ τὰ λέμε κι αὐτά...
Ποιούς ἐνόχλησε ὁ Σμαραγδής;
Τὸ πραγματικὸ ἁμάρτημα τοῦ Σμαραγδὴ εἶναι τριπλό:
Πρῶτον, τόλμησε νὰ κάνει ἱστορικὸ κινηματογράφο.
Δεύτερον, τὸν βλέπει μαζικὰ τὸ κοινό.
Τρίτον – καὶ πιὸ ἀσυγχώρητο: ὁ κόσμος συγκινεῖται. Πολλοὶ κλαῖνε καὶ χειροκροτοῦν στὸ τέλος.
Θὰ μοῦ ποῦν – καὶ δικαίως – πὼς ὅ,τι συγκινεῖ δὲν εἶναι κατ’ ἀνάγκην Τέχνη. Συμφωνῶ. Ἀλλὰ ὅ,τι δὲν συγκινεῖ, δὲν εἶναι Τέχνη. Εἶναι πραγματεία. Εἶναι ἄσκηση αἰσθητικῆς, εἶναι ἄσκηση τεχνικῆς, ἀλλὰ Τέχνη δὲν εἶναι, ἂν δὲν συγκινεῖ... Κι ἀντίστοιχα ὑπάρχουν ἔργα ποὺ παρουσιάζουν πλῆθος "ἀτέλειες", ἀλλὰ συγκινοῦν διαχρονικά. Αὐτὰ εἶναι Τέχνη. Ὁ Τσιτσάνης ΔΕΝ εἶναι Σοπέν. Οὔτε Ραβέλ. Ὁ Τσιτσάνης ἀρχικὰ δὲν ἤξερε οὔτε παρτιτοῦρες νὰ διαβάζει...
Ἀλλὰ ὅταν ἡ Ὀλλανδέζα βιολίστρια ‘Ἔμα Σόμμερς ἔπαιξε τὰ "Ὡραῖα" του Τσιτσάνη, σόλο, στὴν Συμφωνικὴ τοῦ Ρότερνταμ, τὸ κοινό – χωρὶς νὰ ξέρει τί ἀκριβῶς κομμάτι παίζει (ἦταν μετὰ ἀπὸ μπιζάρισμα), τὴν ἀποθέωσε! Κι ἔπρεπε νὰ ἀποθεωθεῖ ὁ Τσιτσάνης στὴν Συμφωνικὴ τοῦ Ρότερνταμ γιὰ νὰ ἀρχίσουν κάποιοι "δικοί μας" ἐστέτ, νὰ τὸν παίρνουν στὰ σοβαρά. (Μπορεῖτε νὰ δεῖτε τὸ σχετικὸ συγκλονιστικὸ βίντεο στὸ Ὑoutube: πληκτρολογεῖστε ἁπλῶς "ὀλλανδέζα βιολίστρια – Τσιτσάνης).
Δὲν μποροῦμε εὔκολα νὰ συμφωνήσουμε τί εἶναι "ὡραῖο"...
Ξέρουμε, ὅμως, τί εἶναι κλασικό: αὐτὸ ποὺ ἄντεξε στὸν χρόνο γιατί μίλησε σὲ πολλοὺς ἀνθρώπους, σὲ διαφορετικὲς ἐποχές, σὲ διαδοχικὲς γενιές. Ὅ,τι ἔμεινε διαχρονικό! Τὸ ἀρχαῖο θέατρο τὸ ἔκρινε τὸ κοινό – ὄχι οἱ "κριτικοὶ" τῆς ἐποχῆς.
Δὲν ἤξεραν ἀπὸ "ὑποκριτικὲς" ἢ "σκηνοθετικὲς" τεχνικὲς οἱ ἀρχαῖοι. Δὲν εἶχαν ἀκουστά τον... Στανιλσλάβσκι. Ἔπαιζαν πάνω σὲ ἄβολους κοθόρνους, φορῶντας μάσκες. Κι ὅμως οἱ τραγωδίες τους ἔγιναν "κλασικὲς" γιατί μιλᾶνε ἀκόμα. Σὲ ὅλους... Ὁ Σαίξπηρ ἔγραφε γιὰ ἀνθρώπους τοῦ δρόμου. Ποὺ ἦταν φτωχοί, συχνὰ ἐξαθλιωμένοι, ποὺ πλήρωναν εἰσιτήριο ἕνα μαρούλι... Ἀλλὰ τοὺς ἄγγιζαν τὰ σαιξπηρικὰ ἔργα. Ὅπως μᾶς ἀγγίζουν καὶ σήμερα...
Ὁ μαυρόασπρος ἑλληνικὸς κινηματογράφος τῆς δεκαετίας τοῦ ’60, μὲ ὅλες τὶς μανιέρες του, μὲ τὶς "γατοῦλες" του, μὲ τὰ μελοδραματικὰ στερεότυπά του, ἄντεξε γιατί ἔδινε νόημα στὸ κοινό. Κι ὄχι μόνο τότε. Τὶς ταινίες ἐκεῖνες ποὺ σήμερα τὶς περιφρονοῦν οἱ "ἐστέτ", τὶς εἶδαν καὶ τὶς ἀπόλαυσαν οἱ παπποῦδες μας, οἱ γονεῖς μας, ἐμεῖς καὶ τὰ παιδιά μας – τὶς βλέπουν πιὰ καὶ τὰ ἐγγόνια μας.
Γιατί ἄραγε; Ἦταν γεμᾶτες ἀτέλειες. Πολλὲς φορὲς ἦταν "θεατρικὸς κινηματογράφος" – γύρισμα θεατρικῆς παράστασης. "Πρωτόγονος" ἀπὸ τεχνικὴ ἄποψη... Κι ὅμως, τὰ ἀπόλαυσαν ἤδη πέντε γενιές!
Ἀντίθετα, "ἀριστουργήματα" τοῦ "ποιοτικοῦ" ποὺ ἐκθειάστηκαν τὴ δεκαετία τοῦ ’70 – κι ὅλες τὶς ἑπόμενες – ὅπως οἱ «Τεμπέληδες τῆς εὔφορης κοιλάδας», δὲν τὰ θυμᾶται κανείς. Γιατί τάχα; Γιατί ἁπλούστατα κάποιοι συγχέουν τὴν "τεχνικὴ" μὲ τὴν Τέχνη! Ὑπάρχουν ἔργα ἄψογης "τεχνικῆς", ποὺ δὲν ἄγγιξαν τὸν κόσμο. Ὅπως ὑπάρχουν ἔργα Τέχνης ποὺ ἀπὸ τεχνικὴ ἔπασχαν, ἀλλὰ μίλησαν στὸν κόσμο κι ἐξακολουθοῦν νὰ μιλᾶνε.
Ἄλλος δὲν ὑπάρχει...
Οἱ πραγματικοὶ καλλιτέχνες-δημιουργοὶ αὐτὸ τὸ γνωρίζουν. Καὶ γι’ αὐτὸ σκύβουν μὲ σεβασμὸ καὶ ταπεινότητα ἀπέναντι σὲ δημιουργήματα ποὺ ἔχουν ἀκόμα καὶ πρωτόγονη τεχνική, ἀλλὰ φέρουν ὑψηλὸ καὶ διαχρονικὸ αἰσθητικὸ καὶ συναισθηματικὸ φορτίο. Ἀντίθετα, οἱ ἀλαζόνες "κριτικοὶ τέχνης", σχολιάζουν τὴν τεχνικὴ καὶ ἀδυνατοῦν νὰ ἀφουγκραστοῦν τὴν Τέχνη.
Γι’ αὐτὸ καὶ σήμερα θεωροῦμε συχνὰ ὡς "ἀριστουργήματα" ἔργα ποὺ στὴν ἐποχή τους, οἱ ἐστὲτ τὰ ἀπέρριψαν ὡς "ἀνοησίες". Κι ὕστερα εἶναι καὶ τὸ ἄλλο – τὸ σοβαρότερο.
Ἡ ταινία τοῦ Σμαραγδὴ ἔφερε στὴν ἐπιφάνεια ἕνα τεράστιο κενό: Ἡ Ἑλλάδα γέννησε τὴν τραγωδία καὶ ἔχει πλεόνασμα Ἱστορίας. Κι ὅμως δὲν παράγει ἱστορικὸ θέατρο, ἱστορικὸ μυθιστόρημα, ἱστορικὸ κινηματογράφο. Οἱ λίγες ἐξαιρέσεις ἐπιβεβαιώνουν τὸν κανόνα. Κι ὅταν στὶς μέρες μας κάποιος τολμήσει νὰ ἐμπνευστεῖ ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴ Ἱστορία, δὲν χρηματοδοτεῖται, δὲν προβάλλεται καὶ πάραυτα ἀποδομεῖται. Κι ὅμως ὁ Σμαραγδής, ὄχι ἁπλῶς τὸ τόλμησε, ἀλλὰ κατάφερε τὸ ἀδιανόητο: νὰ φέρει μαζικὰ τὸν κόσμο στὶς αἴθουσες.
Ἂν λοιπὸν ὁ Σμαραγδὴς ἀκολουθεῖ «εὔκολους δρόμους» γιὰ νὰ συγκινήσει τὸ εὐρὺ κοινό, περιμένω —μὲ εἰλικρινῆ ἀνυπομονησία—
νὰ ἐμφανιστεῖ κάποιος ἄλλος, πιὸ «ἔντεχνος» ποὺ θὰ συγκινήσει τὸ ἴδιο εὐρὺ κοινό, ἀλλὰ μὲ πιὸ σύνθετους, "πολυ-επίπεδους τρόπους". Περιμένω πότε θὰ ἐμφανιστεῖ κάποιος ποὺ θὰ καλύψει τὸ κενὸ καὶ θὰ ἀγγίξει πραγματικὰ τὸ εὐρὺ κοινό, κάνοντας ἱστορικὸ σινεμά, πιὸ ἔντεχνο καὶ πιὸ ἄρτιο τεχνικά.
Φοβᾶμαι ὅτι θὰ περιμένω πολύ. Παρα πολύ... Μέχρι τότε, λοιπόν, βολευτεῖτε μὲ τὸν Σμαραγδή. Γιατί ἄλλος δὲν ὑπάρχει.
ΥΓ.1 Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι νὰ βελτιώσει τὴν "τεχνική" του ὁ Σμαραγδής – ὁ ὁποῖος στὸ κάτω-κάτω ἔχει ἀποσπάσει διεθνεῖς διακρίσεις κι ἔχει παιχθεῖ ἐπιτυχῶς σὲ ξένες πλατφόρμες (μὲ τὸ Ἐλ-Γκρέκο καὶ ὄχι μόνο).
Τὸ πραγματικὸ πρόβλημα εἶναι οἱ κριτικοὶ τῆς Τέχνης νὰ βγοῦν ἀπὸ τὰ ἀποστειρωμένα κλισέ τους καὶ νὰ ἀποκτήσουν Κριτικὸ Λόγο γιὰ ὅσα συμβαίνουν γύρω τους. Νὰ καταλάβουν τί ἀγγίζει τὴν κοινωνία διαχρονικά – κι ἀκόμα δὲν κατάφεραν νὰ τὸ ἀντιληφθοῦν.
ΥΓ.2 Κάποιοι ἐνοχλοῦνται καὶ γιὰ ἕναν λόγο ἀκόμη: ὁ Καποδίστριας ταυτίζεται – ἐσφαλμένα – μὲ τὴ ρωσικὴ ἐπιρροή. Κι ὅμως, ἔγινε κυβερνήτης ὅταν εἶχε ἤδη περιπέσει σὲ δυσμένεια ἀπὸ τὸν Τσάρο Νικόλαο Α΄
Ὅταν στὴ Ρωσία εἶχε συντριβεῖ τὸ Κίνημα τῶν φιλελεύθερων "Δεκεμβριστῶν" καὶ ὁ νέος Τσάρος εἶχε κάνει στροφὴ στὸν αὐταρχισμό. Ὅταν ἡ ἐπιρροή του Καποδίστρια στὴ ρωσικὴ αὐλὴ ἦταν πιὰ μηδενικὴ Ἀλλὰ ὁ Καποδίστριας διατηροῦσε τὸ κῦρος του ἐκτὸς Ρωσίας, γιατί ὡς ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν τοῦ προηγούμενου Τσάρου, τοῦ Ἀλέξανδρου τοῦ Α’ στὸ Συνέδριο τῆς Βιέννης, διασφάλισε τὴν ἐπιείκεια πρὸς τὴν ἡττημένη Γαλλία μετὰ τοὺς ναπολεόντειους πολέμους, καὶ τὴ σύσταση τῆς Ἑλβετικῆς οὐδετερότητας, ποὺ ἄντεξε ἐπὶ αἰῶνες.
Γι’ αὐτὸ ἦταν οἱ ἐπαναστατημένοι Ἕλληνες ποὺ τὸν κάλεσαν, στὴν ἀπελπισία τους – ὄχι οἱ "ξένοι προστάτες" ποὺ τὸν ἐπέβαλλαν ἀπὸ ὑστεροβουλία. Ὁ Καποδίστριας ἦρθε, ΟΧΙ ὡς "ἐκλεκτὸς ξένων προστατῶν", ἀλλὰ ὡς Ἕλληνας ἕτοιμος νὰ τὰ θυσιάσει ὅλα.
Καὶ τὰ θυσίασε ὅλα! Καὶ τὴν περιουσία του καὶ τὴν ἴδια τή ζωή του! Κάντε σύγκριση μὲ τὰ τωρινὰ καὶ θὰ καταλάβετε γιατί κλαίει ὁ κόσμος στὸ φινάλε...
Αὐτὸ κάποιοι δὲν τὸ συγχώρησαν ποτὲ στὸν Καποδίστρια. Καὶ δὲν συγχωροῦν οὔτε τον Σμαραγδή, ποὺ τόλμησε νὰ τὸ θυμίσει.
